સંવેદનશીલતા પૂર્વગ્રહ

કોઈ તમને જાહેરમાં પૂછે કે તમે નિયમ તોડ્યો છે? તમારો તાત્કાલિક જવાબ હશે: ના. માણસ સત્ય બોલવા કરતાં સલામત દેખાવાનું વધુ પસંદ કરે છે. જ્યારે કોઈ વિષય સામાજિક રીતે નાજુક, વિવાદાસ્પદ કે કાયદાકીય જોખમવાળો હોય, ત્યારે લોકો સર્વેમાં કે પૂછપરછમાં સાચું બોલતા અચકાય છે. કાં તો તેઓ સાવ મૌન રહે છે, અથવા સીધું જૂઠું બોલે છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક અને આંકડાકીય વિકૃતિને સંવેદનશીલતા પૂર્વગ્રહ કહે છે.

આ વિચાર રાજકીય વિજ્ઞાનના સંશોધકો ગ્રેમ બ્લેર, એલેક્ઝાન્ડર કોપોક અને માર્ગારેટ મૂરે વર્ષ ૨૦૨૦માં પ્રગટ કરેલા અભ્યાસમાં વ્યવસ્થિત રીતે મૂક્યો હતો. સામાન્ય રીતે લોકો બીજાને ગમે તેવો સારો દેખાડો કરવા ખોટું બોલે છે. પણ અહીં મુદ્દો માત્ર દેખાડાનો નથી, ડરનો છે. સજાનો ડર, બદનામીનો ડર કે બહિષ્કારનો ડર. પ્રશ્ન જેટલો વધુ સંવેદનશીલ, ઉત્તર એટલો જ વધુ નકલી.

આ પૂર્વગ્રહને કારણે નીતિઓ ઘડનારાઓ અને સમાજશાસ્ત્રીઓ હંમેશાં છેતરાય છે. કાગળ પર આખો સમાજ દૂધે ધોયેલો દેખાય છે, પણ જમીન પર વાસ્તવિકતા સદંતર ઊલટી હોય છે. જ્યાં સુધી માનવીય ડર દૂર ન થાય ત્યાં સુધી કોઈ પણ સર્વે સાચો ડેટા આપી શકતો નથી. તમે ગમે તેટલા કડક નિયમો બનાવો, જો પૂછવાની રીત ખોટી હશે તો તમને માત્ર લીંપાપોતી કરેલું સત્ય જ મળશે.

આપણા શહેરોમાં નવરાત્રિ કે ગણેશોત્સવ વખતે સોસાયટીની મીટિંગ મળે છે. ટ્રસ્ટીઓ પૂછે કે લાઉડસ્પીકર રાત્રે બાર વાગ્યા સુધી વગાડવું કે નહીં? સામે બેઠેલા હૃદયરોગના દર્દીઓ કે બોર્ડની પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓના વાલીઓ પણ હાથ ઊંચો કરીને કહેશે કે હા, વગાડો. ખાનગીમાં એમને કાનના પડદા ફાટતા હોય, પણ ધર્મના નામે કોઈ અણગમતો સવાલ ઉઠાવીને અસામાજિક કે નાસ્તિક નથી દેખાવું. મંડળ માને છે કે બધા રાજી છે, હકીકતમાં બધા ડરેલા છે.

જ્યાં પ્રશ્ન પૂછનાર ન્યાયાધીશ જેવો લાગે, ત્યાં જવાબ આપનાર હંમેશાં સારો અભિનેતા બની જાય છે.