સ્વ-પ્રશંસાની દ્વિધા

તમે હોશિયાર છો. પણ દુનિયાને એ વાતની ખબર કેમ પડશે? જો તમે જાતે જ ઢોલ પીટો, તો લોકો તમને ઘમંડી અને અહંકારી ગણશે. જો તમે ચૂપચાપ ખૂણામાં બેસીને તમારું કામ કર્યા કરો, તો કોઈ તમારી નોંધ નહીં લે. આ જાળને મનોવિજ્ઞાનમાં 'સેલ્ફ-પ્રમોશન ડિલેમા' કહે છે. પોતાની આવડત સાબિત કરવાની જરૂરિયાત અને લોકોમાં લોકપ્રિય રહેવાની ઇચ્છા વચ્ચેનો આ કાયમી ઘર્ષણ છે.

આ સંકલ્પના સામાજિક મનોવિજ્ઞાનના અભ્યાસોમાંથી આવી છે. ખાસ કરીને લૉરી રુડમેન જેવા સંશોધકોએ કાર્યસ્થળ પર લોકો પોતાની જાહેરાત કેવી રીતે કરે છે તેના પર ઊંડું કામ કર્યું. તારણ સીધું હતું: માણસ જ્યારે પોતાની સફળતાની જાતે વાત કરે છે ત્યારે તે સક્ષમ દેખાય છે, પણ સાથોસાથ લોકો તેને નાપસંદ કરવા લાગે છે. ખાસ કરીને વિનમ્રતાને મોટો સદ્ગુણ માનતી સંસ્કૃતિઓમાં આ દ્વિધા વધુ વકરી જાય છે.

આપણે ત્યાં નાનપણથી શીખવવામાં આવે છે કે 'પોતાના વખાણ પોતે ન કરાય'. વ્યવહારુ દુનિયા આ નીતિનિયમ પર નથી ચાલતી. કોર્પોરેટ ઓફિસ હોય કે વ્યવસાય, જે દેખાય છે તે જ વેચાય છે. પણ જો તમે અતિશય પ્રદર્શન કરો તો લોકો તમારી પીઠ પાછળ હસે છે. પરિણામે માણસ બે છેડા વચ્ચે ઝૂલતો રહે છે: અદ્રશ્ય રહેવું કે અપ્રિય બનવું?

આ દ્વિધા આપણા પ્રવાસ ક્ષેત્રમાં બહુ સ્પષ્ટ દેખાય છે. ધારો કે ઉત્તરાખંડમાં ટ્રેકિંગ અને ચારધામ યાત્રા કરાવતો નરેશ નામનો એક ઉત્સાહી ટૂર ઓપરેટર છે. તેની પાસે પહાડોનો ૧૫ વર્ષનો નક્કર અનુભવ છે. જો તે સોશિયલ મીડિયા પર દરરોજ વિડીયો મૂકીને કહે કે 'મારા જેવી સેફ્ટી અને રુટ આખા ઋષિકેશમાં કોઈ ન આપી શકે', તો યાત્રાળુઓને તે વધુપડતો આત્મશ્લાઘી અને વેપારી લાગશે. લોકો તેનાથી છેટા ભાગશે. પણ જો તે કંઈ જ ન બોલે, તો મુંબઈ-અમદાવાદની મોટી એજન્સીઓ મોંઘી જાહેરાતો કરીને ગ્રાહકો ખેંચી જશે. નરેશની અસલી કટોકટી એ છે કે પોતાની આવડત બતાવવી કઈ રીતે જેથી તે અહંકાર ન લાગે પણ ભરોસો બને.

આ દ્વિધામાંથી બચવાનો એક જ રસ્તો છે. તમારી બડાઈ બીજાના મોઢે બોલાવડાવો. કામ એવું કરો કે ગ્રાહક તમારી જાહેરાત કરે. પોતાના ઢોલ જાતે વગાડનારા ક્યારેય સંગીતકાર નથી ગણાતા, માત્ર ઘોંઘાટિયા સાબિત થાય છે.

પોતાની પીઠ જાતે થાબડવા જશો તો હાથમાં લકવો થઈ જશે, અને કોઈની રાહ જોશો તો પીઠ ક્યારેય વળાંક નહીં લે.