સ્વ-સારવાદનો ભ્રમ

માણસ પોતાની અંદર એક અદ્રશ્ય, ક્યારેય ન બદલાતો 'મૂળ તત્વ' કે આત્મા જેવો સાર શોધતો રહે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને સેલ્ફ-એસેન્શિયલિઝમ કહે છે. આપણને વહેમ હોય છે કે આપણું અસલી વ્યક્તિત્વ પથ્થર પર કોતરેલું છે. જ્યારે કોઈ અજાણી વ્યક્તિમાં આપણને આપણો કોઈ એક નાનો સરખો ગુણ કે શોખ દેખાય, ત્યારે આપણું મગજ તરત માની લે છે કે એનો અને આપણો આખો આંતરિક સાર એક સરખો જ હશે. એક સામાન્ય સમાનતા જોઈને આપણે આખી વ્યક્તિ સાથે ઊંડો આત્મિક નાતો કલ્પી લઈએ છીએ.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનના સંશોધક ચાર્લ્સ ચૂ અને તેમના સાથીદારોએ વ્યવસ્થિત રીતે તપાસ્યો છે. વિચાર સાવ સાદો છે: માણસ પોતાને એક અપરિવર્તનશીલ ઓળખ માને છે અને પછી એ જ અરીસો બીજા પર ઠોકી બેસાડે છે. આપણને લાગે છે કે જો કોઈ માણસને આપણા જેવું જ સંગીત ગમે છે કે આપણા જેવી જ ચા પસંદ છે, તો એના મૂલ્યો, એની દાનત અને એના વિચારો પણ આપણા જેવા જ ઉમદા હશે. આ મૂર્ખાઈ છે. એક ક્ષુલ્લક સામ્યતા ક્યારેય આખું ચરિત્ર નક્કી કરતી નથી.

આ ભ્રમનો ખરો ભોગ વેપાર અને સંબંધોમાં બનવું પડે છે. સુરતના મહિધરપુરા હીરા બજારમાં આ રોજ બને છે. ધારો કે કાઠિયાવાડના એક જ ગામના બે વેપારી ભેગા થાય. એક જ જ્ઞાતિ, બોલી સરખી અને ખાણીપીણીની ટેવ સરખી. અરવિંદભાઈ માની લેશે કે સામો માણસ પણ પોતાના જેવો જ પ્રામાણિક અને ચોખ્ખો છે, કારણ કે બંનેનું 'મૂળ' એક છે. આ આંધળા વિશ્વાસમાં કરોડોના હીરા કોઈ લખાણ વગર ઉધાર આપી દેવાય છે. પછી જ્યારે પેલો પેઢી ઉઠાવીને રફુચક્કર થઈ જાય, ત્યારે અરવિંદભાઈ માથે હાથ દઈને બેસે છે. ગામ એક હોવું એ ઈમાનદારીની ગેરંટી નથી.

આપણે જેને 'વાઇબ મળવી' કહીએ છીએ તે ઘણી વાર આ ભ્રમ સિવાય કશું હોતું નથી. કોઈની એક નાની પસંદગી આપણી સાથે મેળ ખાય એટલે એ સજ્જન નથી થઈ જતો. માણસ પરિસ્થિતિ અને સ્વાર્થ મુજબ વર્તે છે, કોઈ અદ્રશ્ય સાર મુજબ નહીં. બીજાને સમજવા હોય તો એના નિર્ણયો અને ઇતિહાસ જુઓ, તમારી સાથે મળતી આવતી બે-ચાર સામ્યતાઓ નહીં.

જે માણસ તમારા જેવો જ ચા પીવે છે, એ તમારી જિંદગીમાં ઝેર પણ ઘોળી શકે છે.