સ્વ-વિસંગતતા સિદ્ધાંત

માણસ પોતાની અંદર એક જ સમયે ત્રણ અલગ-અલગ વ્યક્તિઓને લઈને જીવે છે. પહેલો છે વાસ્તવિક સ્વ—તમે અત્યારે ખરેખર કેવા છો. બીજો છે આદર્શ સ્વ—તમે જે બનવાના સપનાં જુઓ છો, તમારી આકાંક્ષાઓ. અને ત્રીજો છે કર્તવ્યનિષ્ઠ સ્વ—પરિવાર, સમાજ કે સંસ્કૃતિ તમારી પાસેથી જે અપેક્ષા રાખે છે તે. જ્યારે આ ત્રણેય વચ્ચે મોટું અંતર પડે છે, ત્યારે માણસ અંદરથી તૂટે છે. આ કોઈ સામાન્ય અસંતોષ નથી, પણ એક ઊંડો મનોવૈજ્ઞાનિક સંઘર્ષ છે.

આ વાત મનોવૈજ્ઞાનિક એડવર્ડ ટોરી હિગિન્સે ૧૯૮૭માં રજૂ કરી હતી. તેમણે સાબિત કર્યું કે આ ખાડાઓ અલગ-અલગ પ્રકારનાં માનસિક દર્દ જન્માવે છે. જો તમારા વાસ્તવિક સ્વ અને આદર્શ સ્વ વચ્ચે તિરાડ હશે, તો હતાશા, ઉદાસી અને નિરાશા ઘેરી વળશે. પણ જો તમારા વાસ્તવિક સ્વ અને સમાજે થોપેલા કર્તવ્યનિષ્ઠ સ્વ વચ્ચે અંતર હશે, તો સતત અપરાધભાવ, ડર અને અજંપો રહેશે. માણસ સફળ થઈને પણ અંદરથી કેમ ભયભીત રહે છે, તેનો જવાબ અહીં મળે છે.

આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ ભારતીય રાજકારણમાં જોવા મળે છે. ધારો કે એક યુવાન રાજકારણી છે, જે વિદેશમાં ભણીને આવ્યો છે અને તેને સુશાસનનું સ્વપ્ન છે—આ તેનો આદર્શ સ્વ છે. પણ પક્ષની ટિકિટ મેળવવા અને ચૂંટણી જીતવા માટે તેણે જ્ઞાતિ સમીકરણો બેસાડવા પડે છે, જૂઠા વચનો આપવા પડે છે અને બાહુબલીઓ સાથે હાથ મિલાવવો પડે છે—આ તેનું કડવું વાસ્તવિક સ્વ છે. સાથે જ તેના પિતાની જૂની વોટબેંક અને પક્ષના વડા તરફથી વફાદારી નિભાવવાનું દબાણ છે—આ તેનો કર્તવ્યનિષ્ઠ સ્વ છે.

ચૂંટણી જીત્યા પછી પણ એ નેતા શાંતિથી સૂઈ શકતો નથી. જાહેર સભામાં ભાષણ આપતી વખતે એ પોતાનો જ ચહેરો અરીસામાં જોઈ શકતો નથી. આ ખુરશીની ભૂખ નથી, પણ આંતરિક મેળ ન બેસવાની યાતના છે. જ્યાં સુધી વાસ્તવિકતા અને અપેક્ષાઓ વચ્ચેનો આ સેતુ તૂટેલો રહે છે, ત્યાં સુધી સત્તા મળ્યા પછી પણ માણસ પોતાની જ અદાલતમાં ગુનેગાર બનીને ઊભો રહે છે.

તમે કોણ છો અને તમારે કોણ હોવું જોઈતું હતું—આ બે વચ્ચેની ખાઈમાં જ અડધું આયુષ્ય હોમાઈ જાય છે.