સેલ્ફ-કોમ્પ્લેક્સિટી

તમે કોણ છો? આ સવાલનો જવાબ જો તમે એક જ વાક્યમાં આપી શકતા હો, તો તમે માનસિક રીતે ખતરામાં છો. તમે માત્ર એક કંપનીના મેનેજર છો, કે પછી એક પુત્ર, એક વાચક, વીકએન્ડમાં ક્રિકેટ રમતા બોલર અને રસોઈના શોખીન પણ છો? મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘સેલ્ફ-કોમ્પ્લેક્સિટી’ કહે છે. સાદી ભાષામાં: તમારા અસ્તિત્વના કેટલા અલગ-અલગ ખાના છે. જે માણસ પોતાની ઓળખ જેટલી વધુ અને વૈવિધ્યસભર ભૂમિકાઓમાં વહેંચીને રાખે છે, તે જિંદગીના આંચકા સામે તેટલો જ વધુ મજબૂત સાબિત થાય છે.

આ વિચાર અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક પેટ્રિશિયા લિનવિલે ૧૯૮૫માં રજૂ કર્યો હતો. એમનો તર્ક સ્પષ્ટ હતો: જો તમારા વ્યક્તિત્વના બધા જ ઈંડા એક જ ટોપલીમાં મૂકેલા હશે, તો ટોપલી પડતાં જ આખું વ્યક્તિત્વ તૂટી જશે. જે માણસ પોતાની જાતને ફક્ત ‘સફળ ઉદ્યોગપતિ’ માને છે, તે ધંધામાં મંદી આવતાં જ ડિપ્રેશનમાં સરી પડે છે. પણ જો એની પાસે પિતા, મિત્ર, ગિટાર વાદક કે ટ્રેકિંગ કરનાર તરીકેની બીજી સમાંતર ઓળખો પણ જીવતી હોય, તો એક મોરચે મળેલી હાર આખા માણસને ખતમ નથી કરી શકતી.

આજના ભારતમાં સૌથી મોટો ઉપદ્રવ સોશિયલ મીડિયા અને ટીવી ન્યૂઝે પેદા કર્યો છે. વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટીમાં રાત-દિવસ આંટા મારતા લોકોએ પોતાની આખી ઓળખ માત્ર એક રાજકીય પક્ષ કે વિચારધારા બનાવી દીધી છે. કોઈ ભાઈ સવારે ઊઠે ત્યારથી રાત્રે ઊંઘે ત્યાં સુધી માત્ર ‘ફલાણા નેતાના સમર્થક’ બનીને જીવે છે. ટીવી સ્ક્રીન પર ચાલતી ચિચિયારીઓ એમના લોહીનું દબાણ વધારે છે. સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ વિરોધી પોસ્ટ જોઈને એમનો આખો દિવસ બગડી જાય છે. કારણ? એમની સેલ્ફ-કોમ્પ્લેક્સિટી શૂન્ય છે.

જો ફેસબુક પર કોઈ તમને ગાળ આપે અને તમને લાગે કે તમારું આખું અસ્તિત્વ લૂંટાઈ ગયું, તો દોષ ગાળ દેનારનો નથી, તમારી સાંકડી ઓળખનો છે. માણસે પોતાના મનમાં એક કરતાં વધુ રૂમ રાખવા પડે. ઑફિસનો રૂમ બળી જાય ત્યારે પરિવાર કે પુસ્તકોના રૂમમાં બેસીને શ્વાસ લઈ શકાય. રાજકારણ કે નોકરી એ જીવનનો માત્ર એક હિસ્સો છે, આખું જીવન નથી.

જે માણસ પોતાની જાતને માત્ર એક જ લેબલમાં કેદ કરી લે છે, તે એક જ પવનની ફૂંકમાં ઉખડી જાય છે.