સેલ્ફ-બાઇન્ડિંગ

માણસ પોતાની જાત પર સૌથી વધુ જૂઠું બોલે છે. 'કાલે સવારે હું પાંચ વાગ્યે ઊઠીશ' અથવા 'આ મહિને એક પણ રૂપિયો શેરબજારમાં નહીં નાખું.' આ બધા સંકલ્પો કાગળની હોડી જેવા હોય છે. થોડા જ કલાકોમાં ડૂબી જાય છે. સેલ્ફ-બાઇન્ડિંગ એટલે ભવિષ્યના તમારા નબળા, લાલચુ રૂપને અત્યારથી જ સાંકળે બાંધી દેવું. જ્યારે મન સ્થિર હોય ત્યારે જ એવો કાયદો બનાવી લેવો કે ભવિષ્યમાં ઇચ્છા થાય તોય ખોટું પગલું ન ભરી શકાય.

આ વિચાર અર્થશાસ્ત્રી અને નોબેલ વિજેતા થોમસ શેલિંગે પોતાના સંશોધનોમાં મજબૂત રીતે સ્થાપિત કર્યો હતો. તેમણે એને કમિટમેન્ટ ડિવાઇસ તરીકે પણ ઓળખાવ્યો. હોમરના પ્રાચીન ગ્રીક મહાકાવ્યમાં યુલિસિસ નામનો નાવિક સાયરન નામની જળપરીઓનું મોહક ગીત સાંભળવા માગતો હતો. પણ એ ગીત સાંભળીને નાવિકો પાગલ થઈને જહાજ પથ્થર સાથે અથડાવી દેતા. યુલિસિસે પોતાના કાનમાં મીણ ન નાખ્યું, પણ પોતાના સાથીઓને હુકમ કર્યો કે મને વહાણના થાંભલા સાથે મજબૂત દોરડાથી બાંધી દો અને હું ગમે તેટલી બૂમો પાડું તોય છોડતા નહીં. આ સેલ્ફ-બાઇન્ડિંગ છે.

તમારી ઇચ્છાશક્તિ હંમેશાં જીતી શકતી નથી. લાલચ સામે સીધા લડવા જશો તો હાર નક્કી છે. સ્માર્ટ માણસ લાલચ સામે લડતો નથી, લાલચ સુધી પહોંચવાનો રસ્તો જ પહેલેથી બંધ કરી દે છે. ભૂખ લાગે ત્યારે ફ્રિજમાં મીઠાઈ ન હોવી જોઈએ, એ સાચો ઉપાય છે; મીઠાઈ સામે બેસીને 'હું નહીં ખાઉં' એવો દાવો કરવો એ મૂર્ખામી છે. પૈસા, સમય અને સંબંધોમાં જ્યાં પણ આપણે નબળા પડીએ છીએ, ત્યાં આ આગોતરી મજબૂરી જ આપણને બચાવે છે.

સુરતના કાપડ માર્કેટમાં બેસતા શાંતિલાલ વેપારી આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. સાંજે દુકાન વધાવ્યા પછી રોકડ ગલ્લો લઈને ઘરે જતાં એમના પગ સટ્ટા તરફ વળી જતા. રોજેરોજ નિયમ લેતા કે આજથી બંધ, પણ સાંજે લાલચ જાગી જતી. છેવટે એમણે સેલ્ફ-બાઇન્ડિંગ કર્યું. દુકાનના ગલ્લાની ચાવી સાંજે સાત વાગ્યે પોતાના ભાગીદારને સોંપી દેવાનું નક્કી કર્યું, જે રાત્રે સીધો બેંકના સેફ ડિપોઝિટમાં પૈસા જમા કરાવી દેતો. શાંતિલાલના ખિસ્સામાં રાત્રે માત્ર પાંચસો રૂપિયા જ રહેતા. ઇચ્છા થાય તોય સટ્ટો રમાય ક્યાંથી? એમણે પોતાની જાતને પોતાની જ કમજોરીથી બચાવી લીધી.

પોતાના ચારિત્ર્ય પર અતિશય ભરોસો કરવો એ અહંકાર છે; ખુદને સમયસર બાંધી દેવો એ જ સાચી હોશિયારી છે.