ગૌણ ભૂમિકાનો રોગ

ઓર્કેસ્ટ્રામાં બે પ્રકારના વાયોલિન વાદક હોય છે. એક જે પહેલી હરોળમાં બેસીને મુખ્ય સૂર છેડે છે, અને બીજો જે પાછળ રહીને સાથ પુરાવે છે. પાછળ બેઠેલા માણસને ધીમે ધીમે ભ્રમ થાય છે કે પોતાની કોઈ કિંમત નથી. મુખ્ય તાળીઓ તો આગળવાળો લઈ જાય છે. આ લાગણી જ્યારે મનમાં ઘર કરી જાય ત્યારે માણસ પૂરતો જીવ રેડવાનું બંધ કરી દે છે. આ માનસિક લકવાને સેકન્ડ ફિડલ-આઈટિસ કહે છે. પોતાની ભૂમિકાને ગૌણ માનીને આખી રમતમાંથી માનસિક રીતે રાજીનામું આપી દેવાની આ એક સુક્ષ્મ બીમારી છે.

આ વિચાર જાણીતા ઓર્કેસ્ટ્રા કંડક્ટર બેન્જામિન ઝેન્ડર અને રોઝામંડ સ્ટોન ઝેન્ડરે વર્ષ ૨૦૦૦માં આવેલા તેમના પુસ્તક 'ધ આર્ટ ઓફ પોસિબિલિટી'માં આપ્યો હતો. પશ્ચિમી સંગીતમાં પાછળ વાયોલિન વગાડનારને સેકન્ડ ફિડલ કહેવાય છે. ઝેન્ડરે જોયું કે આ કલાકારો ઘણી વાર ઉદાસીન થઈ જતા. તેમને લાગતું કે પોતાની ભૂલ કોઈ પકડી શકશે નહીં અને સારું વગાડવાથી કોઈ ખાસ ફરક પડવાનો નથી. પરિણામે આખો ઓર્કેસ્ટ્રા નબળો પડી જતો. ઝેન્ડરે સાબિત કર્યું કે સૂરનો પાયો એ પાછળની હરોળ પર જ ટકેલો હોય છે.

જ્યારે કોઈ કર્મચારી કે સાથીદાર માની લે છે કે પોતે માત્ર વધારાનો પ્યાદો છે, ત્યારે સંસ્થા અંદરથી સડવા લાગે છે. લોકો પોતાની ક્ષમતા ઘટાડી નાખે છે. સભાઓમાં ચૂપ બેસી રહે છે અને ભૂલો તરફ આંખ આડા કાન કરે છે. તેઓ ભૂલી જાય છે કે ગાડીનું એન્જિન ભલે આગળ હોય, પણ પૈડાં વગર એ ધાતુનો નકામો ઢગલો છે. કોઈપણ મોટા કામમાં તાળીઓ વગાડનાર પ્રેક્ષક મુખ્ય ચહેરાને જ જુએ છે, પરંતુ સમગ્ર સંગીતનો ભાર એ અદ્રશ્ય રહીને સાથ આપનારા ખભા પર જ હોય છે.

ભારતની મોટી આઈટી કે કોર્પોરેટ કંપનીઓમાં આ રોગ રોગચાળાની જેમ ફેલાયેલો છે. માર્કેટિંગ અને સેલ્સની ટીમ જે નવા ક્લાયન્ટ લાવીને સીઈઓ પાસેથી એવોર્ડ મેળવે છે તે બધાની નજરે ચડે છે. પરંતુ પાછળ બેસીને કોડિંગ ફિક્સ કરનાર કે સર્વર સંભાળનાર એન્જિનિયર અસંતોષમાં જીવે છે. તેને લાગે છે કે ક્રેડિટ તો બીજા લઈ ગયા. પરિણામે તે માત્ર ઘડિયાળ જોઈને આઠ કલાક કાપવા માંડે છે. એક દિવસ સર્વર ક્રેશ થાય છે અને આખી ચમકતી બ્રાન્ડ ધૂળ ચાટતી થઈ જાય છે.

આગળ ઊભા રહીને હુકમ છોડવો સહેલો છે, પણ પાછળ રહીને આખી વ્યવસ્થાને તૂટવા ન દેવી એ અસલી તાકાત છે.