સ્ક્રેબલ મહાનતાનો ભ્રમ

સ્ક્રેબલની રમતમાં વિશ્વવિજેતા બનવા માટે તમારે શબ્દોના અર્થ જાણવાની જરૂર નથી હોતી. માત્ર કયા અક્ષરો ક્યાં ગોઠવાય તો વધુ પોઈન્ટ મળે તેટલી જ ગોખણપટ્ટી પૂરતી છે. એક માણસ ડિક્શનરીના હજારો વિચિત્ર શબ્દો ગોખીને રમતના પાટિયા પર અજેય બની શકે છે, પણ વાસ્તવિક જીવનમાં તે બે સામાન્ય વાક્યો પણ સરખી રીતે બોલી શકતો નથી. આ વિરોધાભાસને 'સ્ક્રેબલ ગ્રેટનેસ' કહે છે. બંધ નિયમોવાળી એક કૃત્રિમ રમતમાં અસાધારણ પ્રાવીણ્ય મેળવી લેવું, જેનું વાસ્તવિક દુનિયા સાથે કોઈ લેવાદેવા ન હોય.

આ કોઈ માન્યતાપ્રાપ્ત મનોવૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત નથી, પણ રમતગમતના પત્રકારત્વ અને વિચારકો વચ્ચે વપરાતો એક ધારદાર વિચાર છે. સ્ટેફન ફેટસિસે પોતાના પુસ્તકમાં સ્પર્ધાત્મક સ્ક્રેબલના ખેલાડીઓની આવી માનસિકતા ખુલ્લી પાડી હતી. આ લોકો કલાકો સુધી એવા શબ્દો ગોખે છે જેનો રોજિંદા વ્યવહારમાં કોઈ ઉપયોગ નથી. તેઓ રમત જીતવામાં માહિર બને છે, પણ ભાષાના સાચા સૌંદર્યથી સાવ અજાણ રહે છે. કૃત્રિમ નિયમોમાં માસ્ટરી મેળવવી અને વાસ્તવિક જગતને સમજવું, બંને આકાશ-પાતાળ જેટલી અલગ બાબતો છે.

આપણે બધા ક્યાંક ને ક્યાંક આ ભ્રમમાં જીવીએ છીએ. શાળામાં સોમાંથી સો ગુણ લાવનારો ગોખણીયો વિદ્યાર્થી જિંદગીની સાચી પરીક્ષાઓમાં ઘણીવાર પાંગળો સાબિત થાય છે. કારણ કે તેણે માત્ર સિસ્ટમના નિયમો ક્રેક કર્યા છે, દુનિયા નથી સમજી. જ્યારે કોઈ ક્ષેત્ર પોતાના સ્કોરબોર્ડને જ આખરી સત્ય માની લે છે, ત્યારે માણસ માત્ર ગુણ મેળવવાનું મશીન બની જાય છે. પરિણામ એ આવે છે કે માણસ પોતાની નાની, મર્યાદિત દુનિયામાં બાદશાહ હોય છે, પણ વાસ્તવિક સંઘર્ષ સામે આવતાં જ તેનો પાયો હલી જાય છે.

બોલિવૂડમાં આ દ્રશ્ય અવારનવાર દેખાય છે. કેટલાક કલાકારો કે નિર્માતાઓ બોક્સ ઓફિસના ચોક્કસ ગણિતના માસ્ટર બની જાય છે. તેઓ જાણે છે કે કયા તહેવારે ફિલ્મ રિલીઝ કરવી, કેટલા ગીતો રીમિક્સ કરવા અને કઈ રીતે પીઆર એજન્સી દ્વારા સોશિયલ મીડિયા પર ટ્રેન્ડ ઊભો કરવો. તેઓ આખો 'સિસ્ટમ' જીતી લે છે અને કરોડો રૂપિયાનો આંકડો વટાવી દે છે. પરંતુ ફિલ્મ પત્યા પછી દર્શકના દિલમાં એક પણ સાચી લાગણી કે પાત્ર જીવંત રહેતું નથી. આ સિનેમાની કળા નથી, સ્ક્રેબલ રમવા જેવી આંકડાકીય ચાલબાજી છે.

સિસ્ટમના નિયમો ગોખીને ખેલાડી તો બની જવાય, પણ જીવનના વિશાળ મેદાનમાં એ માત્ર નકામા અક્ષરોની જમાવટ સાબિત થાય છે.