સાયન્સ ઝારનો બોધપાઠ

કોઈ એક માણસને દેશના તમામ જ્ઞાન, ગણિત અને વિજ્ઞાનનો સર્વોચ્ચ વડો બનાવી દો. તેને પૂરી સત્તા સોંપો. તેને કહેવામાં આવે કે સમાજની તમામ અરાજકતા મટાડીને બધું વ્યવસ્થિત, તર્કબદ્ધ અને સચોટ બનાવી દે. આ કાલ્પનિક પાત્ર એટલે ‘સાયન્સ ઝાર’. વિચાર બહારથી બહુ આકર્ષક લાગે છે. બધા નિયમો ડેટા પ્રમાણે ચાલશે, લાગણી કે ભ્રષ્ટાચારને કોઈ સ્થાન નહીં રહે. પણ વાસ્તવિકતામાં આ વિચાર હંમેશાં આપત્તિમાં પરિણમે છે. કેન્દ્રીય આયોજનની આ જૂની અને ઘાતક ભ્રમણા છે.

આ રૂપક ચોક્કસ ક્યા પુસ્તકમાંથી આવ્યું તે સ્પષ્ટ નથી. પણ આ વિચાર અર્થશાસ્ત્ર અને રાજનીતિના ઈતિહાસમાં વારંવાર ચર્ચાયો છે. કોઈ એક કેન્દ્રસ્થ બુદ્ધિમાન સત્તા આખી દુનિયાની જટિલતાને માપી શકતી નથી. માનવજીવન એ ભૌતિકશાસ્ત્રની લેબોરેટરી નથી. લોકો કાગળ પર દોરેલી સીધી લીટીમાં જીવતા નથી. જ્યારે એક ટેકનોક્રેટ વાસ્તવિક જમીનથી કપાઈને માત્ર આંકડાઓથી સમાજને કંટ્રોલ કરવા નીકળે છે, ત્યારે વ્યવસ્થા સુધરવાને બદલે વધારે બગડી જાય છે.

આ વાત શા માટે સમજવી જોઈએ? કારણ કે આપણે બધા આપણા જીવનમાં એક ‘સાયન્સ ઝાર’ બનવાની કોશિશ કરીએ છીએ. આપણે માની લઈએ છીએ કે જો પ્લાનિંગ કડક હશે, તો માણસો યંત્રની જેમ વર્તશે. કંપનીઓના મેનેજર હોય કે પરિવારના મોભી, તેઓ ટેબલ પર બેસીને આદર્શ નિયમો ઘડે છે. પરંતુ માનવીય સ્વભાવ અનિશ્ચિત, સ્વાર્થી અને પરિવર્તનશીલ છે. તેને ફોર્મ્યુલામાં બાંધી શકાતો નથી. કેન્દ્રિત સત્તા પાસે માહિતીનો ભંડાર હોઈ શકે, પણ સ્થાનિક વિવેકબુદ્ધિ નથી હોતી.

આપણા શહેરોનું ટ્રાફિક આયોજન જુઓ. કોઈ હાઈફાઈ એન્જિનિયર વિદેશની ડિગ્રી લઈને કમિશનર બને છે. તે કમ્પ્યુટર પર જોઈને અમદાવાદ કે મુંબઈના એક મોટા જંક્શન પર રાતોરાત યુ-ટર્ન બંધ કરી દે છે અને ફેન્સી રોડ ડિવાઇડર ઊભા કરી દે છે. કાગળ પર આ ગણતરી પરફેક્ટ હતી, પણ વાસ્તવમાં શું થાય છે? રિક્ષાવાળાઓ રોંગ સાઈડ ચલાવવા માંડે છે. આગળના ચાર રસ્તે કિલોમીટર લાંબો જામ થઈ જાય છે. સાયબરનેટિક આયોજન વાસ્તવિક રોડ પર ફેલ થઈ જાય છે.

જે સાહેબ ક્યારેય બસમાં બેઠા નથી, એ આખો ટ્રાફિક સુધારવાની જીદ પકડે ત્યારે શહેર અટકી જાય છે.