સ્કેનિંગ ટેવ

કોઈપણ લખાણ આખેઆખું શબ્દશઃ વાંચવાને બદલે માત્ર કામની વિગતો પકડી પાડવા નજર ફેરવવાની પદ્ધતિ એટલે સ્કેનિંગ. આ કોઈ મોટો મનોવૈજ્ઞાનિક સિદ્ધાંત નથી. કોઈ પુસ્તકે આ શબ્દ ખાસ વ્યાખ્યાયિત કર્યો હોય એવું પણ નથી. વાંચનકળા, ઝડપી અધ્યયન અને દસ્તાવેજી ચકાસણીની તાલીમમાંથી આવેલો આ એક સીધો સાદો વ્યવહારુ નિયમ છે. આખો પહાડ ખોદવાને બદલે જમીનમાં સોનું ક્યાં છુપાયેલું છે તે સીધું જોઈ લેવાની આ દૃષ્ટિ છે.

આપણી આંખો આળસુ છે. મગજ પણ સામે જે સરળ દેખાય તે સ્વીકારી લેવા ટેવાયેલું છે. લાંબા દસ્તાવેજો બનાવનારા આ નબળાઈ બરાબર જાણે છે. તેઓ સૌથી જોખમી વાતોને પાનાંઓના ઢગલા વચ્ચે નાના અક્ષરોમાં છુપાવી દે છે. જો તમારી પાસે યોગ્ય માહિતી તરત ખેંચી કાઢવાની સ્કેનિંગ ટેવ ન હોય, તો તમે સામે ચાલીને જાળમાં ફસાશો. દરેક શબ્દ મહત્વનો નથી હોતો, પણ ચોક્કસ શબ્દ સૌથી ઘાતક હોય છે.

ધારો કે કેતનભાઈ નવી કાર માટે બેંકમાંથી લોન લેવા ગયા. એજન્ટે સામે વીસ પાનાંનું ફોર્મ ધરી દીધું. કેતનભાઈએ માત્ર વ્યાજનો દર જોયો અને નીચે સહી કરી દીધી. જો તેમણે સ્કેનિંગ કર્યું હોત, તો સીધા 'ફોરક્લોઝર ચાર્જ', 'પ્રી-પેમેન્ટ પેનલ્ટી' કે 'પ્રોસેસિંગ ફી' જેવા શબ્દો જ શોધ્યા હોત. બે વર્ષ પછી જ્યારે તેમણે લોન એકસાથે ચૂકવવા પ્રયત્ન કર્યો, ત્યારે ખબર પડી કે બેંકે તો મોટી પેનલ્ટી ફટકારી દીધી. કેતનભાઈ વાંચતા આવડવા છતાં અંધ સાબિત થયા.

વીમો હોય કે બેંકની લોન, બ્રોશરના રંગીન ફોટા જોવા માટે નથી હોતા. નજરને ચોક્કસ કીવર્ડ્સ પકડવાની તાલીમ આપવી પડે. જ્યાં સુધી તમે કાગળ પરની ધૂળ ખંખેરીને છુપાયેલી શરતો પર નજર સ્થિર કરતા નહીં શીખો, ત્યાં સુધી કંપનીઓ તમારા અજ્ઞાન પર પોતાનો નફો કમાતી રહેશે.

આખું પુસ્તક વાંચવું પાંડિત્ય છે, પણ ઝીણા અક્ષરોમાં છુપાયેલો ખતરો પહેલી નજરે પકડી પાડવો એ ડહાપણ છે.