વિચારોની પાલખ

મકાન ચણવું હોય ત્યારે સીધો દસમો માળ નથી બનતો. પહેલાં નીચે લોખંડના પાઈપ અને લાકડાના પાટિયાંની પાલખ બાંધવી પડે. મજૂર એ પાલખ પર ઊભા રહીને દીવાલ ચણે છે. જ્યારે ઇમારત પોતાના પગ પર ઊભી રહેવા જેવી મજબૂત થઈ જાય, ત્યારે પાલખ ચૂપચાપ ઉતારી લેવાય છે. વિચારોનું પણ બરાબર આવું જ છે. માનસશાસ્ત્રી જેરોમ બ્રૂનરે શિક્ષણ માટે ‘સ્કેફોલ્ડિંગ’ શબ્દ આપ્યો હતો. કોઈ પણ અજાણ્યો કે ભારેખમ વિચાર માણસના મગજમાં સીધો ઊતરતો નથી. તેને પચાવવા માટે પહેલાં પરિચિત, સાદા વિચારોનો એક અસ્થાયી ટેકો આપવો પડે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે તર્ક એટલો શક્તિશાળી છે કે સાંભળતાં જ લોકો માની જશે. આ વહેમ છે. માણસ નવો વિચાર સ્વીકારતાં ડરે છે. તેને જૂના અનુભવ સાથે સાંકળતી પાલખ જોઈએ. જો તમે સાવ નવી વાત સીધી ફેંકશો, તો મગજ તેને કચરાટોપલીમાં પધરાવી દેશે. પણ જો તમે જાણીતી માન્યતા પરથી શરૂ કરીને ધીમે ધીમે નવા વિચાર તરફ દોરી જશો, તો માણસ એને પોતાનો વિચાર માની બેસશે. વિચાર સ્થાપિત થઈ જાય પછી પેલો જૂનો ટેકો આપોઆપ ભૂલાઈ જાય છે.

ભારતીય ચૂંટણીઓ આ રમતનું સૌથી ઉત્તમ મેદાન છે. કોઈ પણ નેતા મતદારો સામે સીધો જટિલ આર્થિક સુધારો કે નવી વિચારધારા નથી મૂકતો. તે પહેલાં લાગણીશીલ અને જાણીતી વાતોની પાલખ ઊભી કરે છે. ધર્મ, જાતિ, ભૂતકાળનો અન્યાય કે કોઈ સસ્તું અનાજ. સામાન્ય મતદાર પહેલાં એ પરિચિત પાલખ પકડીને ઊભો રહે છે. ધીમે ધીમે પક્ષ પોતાનો અસલ રાજકીય એજન્ડા એના મનમાં ચણી દે છે. ચૂંટણી જીતાઈ જાય એટલે પેલી લોકપ્રિય ઘોષણાઓ અને વચનોની પાલખ શાંતિથી ઉતારી લેવાય છે. પાછળ માત્ર સત્તાની કાયમી ઇમારત ઊભી રહે છે.

સામેવાળાને બદલવો હોય તો એની જ જૂની સમજણની સીડી બનાવો. જ્યારે વિચાર પોતાનું વજન ઊંચકવા સક્ષમ બને, ત્યારે સમજાવટનો બધો બાહ્ય ટેકો હટાવી લો. બુદ્ધિશાળી માણસો દલીલોથી ક્યારેય જીતતા નથી. તેઓ માત્ર એવી પાલખ ઊભી કરે છે જેના પર ચડીને સામેવાળો પોતે જ તમારી છત પર પહોંચી જાય.

નવો વિચાર સીધો ક્યારેય થોપી શકાતો નથી; જૂની ભ્રમણાઓની પાલખ વગર કોઈ નવું સત્ય ચણાતું નથી.