ધ્યાનાકર્ષણનો વિરોધાભાસ

જે ચીજ આંખ સામે નાચે છે, તે જ સાચી છે એવો ભ્રમ માણસને સદીઓથી છે. આપણું મગજ ગહન વાસ્તવિકતા જોવા માટે નહીં, પણ જે ચમકે છે તેના પર તરાપ મારવા માટે ઘડાયેલું છે. આ વલણને ધ્યાનાકર્ષણનો વિરોધાભાસ કહે છે. જે સંકેત સૌથી વધુ દેખીતો અને આક્રમક હોય, તે આપણું આખું ધ્યાન ખેંચી જાય છે. પરિણામે, જે શાંત છે પણ અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે અનિવાર્ય છે, તે અદ્રશ્ય રહી જાય છે. ઘોંઘાટ અવાજ છીનવી લે છે અને ચમકારો સત્યને ઢાંકી દે છે.

આ ચોક્કસ શબ્દપ્રયોગ કયા વિચારકે સૌથી પહેલા વાપર્યો તે નોંધાયેલું નથી. આધુનિક વ્યવસાય અને વર્તણૂક વિજ્ઞાનના સાહિત્યમાં તે અવારનવાર સામે આવે છે. વિચાર નવો નથી, માનવીય નબળાઈ જૂની છે. જ્યારે કોઈ પ્રશ્ન બહુ મોટો બનીને આંખ સામે ઊભો રહે છે, ત્યારે આપણે તેના ઉપરછલ્લા ચિહ્નો સુધારવામાં લાગી જઈએ છીએ. મૂળ કારણ સાવ શાંતિથી અંદર ઊંડે સડતું હોય છે, પણ તે ચમકતું નથી એટલે કોઈનું ધ્યાન ખેંચાતું નથી.

આ વિરોધાભાસ વેપાર અને સંચાલનમાં ભારે નુકસાન કરાવે છે. મેનેજર તે જ સમસ્યા પાછળ દોડે છે જે બોર્ડરૂમમાં સૌથી મોટો કકળાટ કરે. કંપનીઓ એવા માપદંડો પાછળ કરોડો રૂપિયા વેડફે છે જે ગ્રાહકને તરત દેખાય. પણ પાયાની ગુણવત્તા, કર્મચારીઓનો સંતોષ કે આંતરિક વ્યવસ્થા ધીમે ધીમે તૂટતી જાય છે. દેખાતી વસ્તુઓનું વજન અદ્રશ્ય હકીકતો કરતાં વધી જાય ત્યારે પતન નક્કી હોય છે.

ભારતીય ઉદ્યોગજગતમાં આ રોજ જોવા મળે છે. કોઈ જાણીતી કાર બનાવતી કંપની પોતાની નવી એસયુવી લોન્ચ કરે છે. આખું માર્કેટિંગ ડિપાર્ટમેન્ટ મોટી ટચસ્ક્રીન, સનરૂફ અને દસ જાતની એલઈડી લાઈટો બતાવવામાં જોતરાઈ જાય છે. આ બધું શોરૂમમાં તરત દેખાય છે, એટલે ગ્રાહક પણ અંજાઈ જાય છે. પણ એ જ ગાડીના એન્જિનની ગુણવત્તા, સસ્પેન્શન કે લાંબા ગાળાની સલામતી જેવા મૂળભૂત પ્રશ્નો પાછળ ધકેલાઈ જાય છે. વેચાણના શરૂઆતના આંકડા ચમકે છે, પણ બે વર્ષ પછી ગાડીઓ રસ્તા વચ્ચે ખોટકાવા લાગે ત્યારે બ્રાન્ડનું પૂરું સત્યાનાશ વળી જાય છે.

જે ચમકે છે તે બધું સોનું નથી હોતું, પણ જે નથી ચમકતું તે જ ઘણીવાર આખી ઇમારતનો પાયો હોય છે.