ધંધાની જેમ ચલાવવાનો ભ્રમ

સરકાર હોય, હોસ્પિટલ હોય કે શાળા—લોકો અવારનવાર એક ઉપાય ફેંકે છે: આને એક કંપનીની જેમ ચલાવો. આ ભ્રમનું નામ છે 'રનિંગ ઇટ લાઇક અ બિઝનેસ ફેન્ટસી'. આ વિચાર ક્યાંથી શરૂ થયો તે ચોક્કસ નથી, પણ મેનેજમેન્ટની ચર્ચાઓમાં આ દાવો વર્ષોથી ગૂંજે છે. માન્યતા એવી છે કે નફા-નુકસાનનો હિસાબ અને સીઈઓ જેવો દંડો બધી સમસ્યાઓ ઉકેલી નાખશે. પણ આ માત્ર એક છીછરો ખ્યાલ છે. ધંધો ગ્રાહકો પસંદ કરી શકે છે, સંસ્થાઓ કે સમાજ નહીં.

ધંધાનો મૂળ ઉદ્દેશ માત્ર નફો અને શેરહોલ્ડરનું વળતર છે. જ્યારે જાહેર સેવાઓ, પરિવારો કે રહેણાંક સમુદાયોનો હેતુ સહઅસ્તિત્વ, કાળજી અને ન્યાય છે. જો બધું જ બેલેન્સ શીટ પર માપવા જશો તો સંબંધો અને નૈતિકતાનો છેદ ઊડી જશે. એક બિઝનેસ ખોટ કરતાં ગ્રાહકને તરત બહાર કાઢી મૂકે છે. સમાજ કે સંસ્થા પોતાના નબળા સભ્યો સાથે એવું કરી શકતી નથી.

અમદાવાદ કે સુરતના કોઈ મોટા એપાર્ટમેન્ટની હાઉસિંગ સોસાયટી જુઓ. નવી કમિટી આવે એટલે કોઈ ઉત્સાહી કોર્પોરેટ મેનેજર સેક્રેટરી બને છે. તે કહેશે કે હવે આપણે આ સોસાયટીને પ્રાઇવેટ લિમિટેડ કંપનીની જેમ ચલાવીશું. લિફ્ટનું મેઇન્ટેનન્સ, સિક્યુરિટી અને દંડના કડક નિયમો લાગુ થશે. થોડા મહિનામાં ખ્યાલ આવે છે કે સામે બેઠેલા લોકો ગ્રાહકો નથી, પડોશી છે. એક વૃદ્ધ પેન્શનર સમયસર પૈસા ન ભરી શકે ત્યારે એનું પાણી કાપી નાખવું એ કોર્પોરેટ નિયમ હોઈ શકે, પડોશધર્મ નથી.

જ્યાં સંબંધો અને સેવા મુખ્ય હોય ત્યાં નફાના ચશ્માં ચડાવવાથી સંસ્થા સુધરતી નથી, બલ્કે તૂટી જાય છે. કાર્યક્ષમતા સારી બાબત છે, પણ મનુષ્યો કોઈ ફેક્ટરીના પાર્ટ્સ નથી. જીવનની દરેક વ્યવસ્થાને સીઈઓની કૅબિનમાંથી હાંકી શકાતી નથી.

જે સોસાયટીને કંપની સમજીને ચલાવવા નીકળે છે, તે છેવટે નફો તો નથી મેળવતી પણ પડોશી જરૂર ગુમાવે છે.