ત્રિભાગનો નિયમ

કોઈપણ દ્રશ્યને જુઓ ત્યારે માણસની સહજ વૃત્તિ મુખ્ય વસ્તુને બરાબર વચ્ચે મૂકવાની હોય છે. આ પાસપોર્ટ સાઇઝનો વિચાર છે. ત્રિભાગનો નિયમ એટલે કે 'રૂલ ઓફ થર્ડ્સ' આ માનસિકતા તોડે છે. તમારી નજર સામેની ફ્રેમને આડી બે અને ઊભી બે રેખાઓથી નવ સરખા ચોકઠાંમાં વહેંચી દો. જ્યાં આ રેખાઓ એકબીજાને છેદે છે, તે ચાર બિંદુઓ સૌથી શક્તિશાળી છે. મુખ્ય વિષયને વચોવચ જડી દેવાને બદલે આ છેદનબિંદુઓ પર અથવા રેખાઓની ધારે ગોઠવો. ચિત્ર કે ફોટામાં આપોઆપ ઊર્જા, ગતિ અને રહસ્ય પ્રગટ થશે.

આ વિચાર ફોટોગ્રાફી કે સિનેમા કરતાંય જૂનો છે. ૧૭૯૭માં અંગ્રેજ ચિત્રકાર જોન થોમસ સ્મિથે પોતાના એક પુસ્તકમાં પેઇન્ટિંગ્સની કમ્પોઝિશન સમજાવતાં પહેલી વાર આ શબ્દપ્રયોગ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે આકાશ અને જમીનને અડધોઅડધ વહેંચી દેવાથી ચિત્ર નિર્જીવ બની જાય છે. કાં તો આકાશ બે ભાગનું હોવું જોઈએ અને જમીન એક ભાગની, અથવા ઊલટું. સંતુલન એકવિધતામાંથી નથી જન્મતું, અસમપ્રમાણતામાંથી જન્મે છે.

આ નિયમ માત્ર કેમેરાના લેન્સ પૂરતો સીમિત નથી. એ માનવમનની રચનાનો પુરાવો છે. માનવીય આંખ ક્યારેય કોઈ કેનવાસના કેન્દ્રને સીધું તાકી રહેતી નથી. આપણી નજર ખૂણાઓ અને પરિઘ પર ભટકવાનું પસંદ કરે છે. જ્યારે તમે કોઈ ચહેરાને કે વસ્તુને બરાબર વચ્ચે મૂકી દો છો, ત્યારે દર્શકની કલ્પના માટે કોઈ અવકાશ બચતો નથી. કથા પૂરી થઈ જાય છે. પણ જો તમે મુખ્ય પાત્રને એક બાજુ સરકાવો, તો ખાલી રહેલી જગ્યા પણ બોલવા લાગે છે.

ઉદયપુરના પિછોલા તળાવની પાળે ઊભેલા કલ્પેશભાઈનો વિચાર કરો. પાછળ સૂર્યાસ્ત થઈ રહ્યો છે અને જગમંદિર ઝગમગે છે. સામાન્ય પ્રવાસી પોતાના પત્નીને બરાબર મધ્યમાં ઊભા રાખી દેશે, જેથી સૂર્ય માથા પાછળ ઢંકાઈ જાય અને બંને બાજુ અડધોઅડધ પાણી દેખાય. પરિણામ એક સુસ્ત, સામાન્ય ફોટો. કોઈ હોંશિયાર નજર પત્નીને જમણી ઊભી રેખા પર ઊભા રાખશે, અને આથમતો સૂરજ ડાબી બાજુના ઉપલા છેદનબિંદુ પર રમતો હશે. વચ્ચે ખાલી પડેલું શાંત પાણી હવે ફોટાનો પ્રાણ બની જશે. યાત્રા સ્મૃતિ બને છે ત્યારે તેની ગોઠવણ જ વાર્તા કહેતી હોય છે.

જીવનનું સઘળું આકર્ષણ કેન્દ્રમાં નથી, પરિઘ પર ખેલાતા નાટકમાં છે.