રબર રૂમ

સિસ્ટમ જ્યારે કોઈને કાઢી ન શકે અને રાખવા પણ ન માગતી હોય, ત્યારે તે માણસને ક્યાં મૂકે? જવાબ છે: રબર રૂમ. આ કોઈ પાગલખાનાની ઓરડી નથી. આ એક વહીવટી ખાંચો છે. અહીં પગાર ચાલુ રહે, પણ કામ શૂન્ય હોય. ન્યૂ યોર્ક શહેરના શિક્ષણ વિભાગે એવા શિક્ષકો માટે ‘રિઅસાઇનમેન્ટ સેન્ટર’ ઊભા કર્યા હતા જેમના પર ગેરરીતિના આરોપ હતા. યુનિયનના આકરા નિયમોને લીધે તેમને સીધા કાઢી શકાતા નહોતા. એટલે વર્ષો સુધી સેંકડો શિક્ષકો એક મોટા હૉલમાં રોજ સવારે આવીને બેસતા. છાપું વાંચતા, ઊંઘતા, પત્તા રમતા અને સાંજે ઘરે જતા. કોઈ કામ વગર પૂરો પગાર. આ જગા ‘રબર રૂમ’ તરીકે કુખ્યાત થઈ.

આ વિચાર માત્ર અમેરિકન સરકારી શાળાઓ પૂરતો સીમિત નથી. આ સંસ્થાગત લાચારીનું પ્રતીક છે. બ્યુરોક્રેસીની સૌથી મોટી મુશ્કેલી એ છે કે તે ખરાબ તત્વને કાઢી શકતી નથી. સજા કરવા જતાં કાયદાકીય કાગળિયાં એટલાં વધે કે તંત્ર થાકી જાય. તેથી સંસ્થા સૌથી સહેલો રસ્તો શોધે છે: વ્યક્તિને અપ્રસ્તુત કરી દો. સત્તા છીનવી લો, ફાઈલો આપવાનું બંધ કરો અને તેને એવી જગ્યાએ બેસાડી દો જ્યાં તેની હાજરી કોઈને નડે નહીં.

આપણું રાજકારણ આ રમતનો ઉસ્તાદ છે. ચૂંટણી આવે ત્યારે કોઈ જૂના, વગદાર નેતાની ટિકિટ કાપવી જોખમી બને. તે બળવો કરે તો પક્ષને મોટું નુકસાન થાય. તેને હાંકી કઢાય નહીં અને મહત્ત્વનો હોદ્દો અપાય નહીં. આવા સમયે મોવડીમંડળ ચાલાકી વાપરે છે. તેને પ્રચાર સમિતિના કોઈ બેનામી ‘માર્ગદર્શક મંડળ’માં બેસાડી દેવામાં આવે છે અથવા કોઈ દૂરના રાજ્યના રાજ્યપાલ બનાવીને રવાના કરી દેવાય છે. લાલ બત્તીવાળી ગાડી મળે, ભવ્ય બંગલો મળે, સલામીઓ મળે, પણ નીતિ ઘડવાની કોઈ સત્તા નહીં. આ ભારતીય રાજકારણનો એર-કન્ડિશન્ડ રબર રૂમ છે.

માણસને સજા કરવાનો સૌથી ક્રૂર રસ્તો તેને જેલમાં પૂરવાનો નથી. તેને કોઈ પણ કામ વગર નિષ્ક્રિય બેસાડી રાખવો એ વધારે ઘાતક છે. જ્યારે તમારા અસ્તિત્વની કોઈ જરૂર ન રહે, ત્યારે અહંકાર ધીમે ધીમે અંદરથી સડી જાય છે. નોકરશાહી અને રાજકારણ આ મનોવિજ્ઞાન બરાબર સમજે છે.

કોઈને સાવ ખતમ કરવાનો ઉત્તમ રસ્તો એ છે કે તેને આજીવન વગર કામે પગાર અને સલામી આપતા રહો.