કાચો ન્યાય

કાયદાના ચોપડા અને જીવનની વાસ્તવિકતા વચ્ચે મોટો ખાડો છે. જ્યારે સંપૂર્ણ, સો ટચનો ન્યાય આપવો અસંભવ બને, ત્યારે સિસ્ટમ એક કામચલાઉ રસ્તો કાઢે છે: 'કાચો ન્યાય'. અંગ્રેજીમાં જેને રફ જસ્ટિસ કહે છે. અહીં વિગતોની બારીકાઈમાં ઊતરવાને બદલે એક ઝાટકે સરેરાશ નિકાલ કરવામાં આવે છે. આ આદર્શ અદાલતી ચુકાદો નથી. આ પરિસ્થિતિને થાળે પાડવાનો એક વ્યવહારુ, બરછટ અને અડધોપડધો ન્યાય છે. કોઈ નિર્દોષને થોડો અન્યાય થાય તોપણ આખી વ્યવસ્થા તૂટી ન પડે તે જોવાનો આ રસ્તો છે.

આ કોઈ એક ચોક્કસ સમાજશાસ્ત્રીએ ઘડેલો નવો શબ્દ નથી. સદીઓ જૂની બ્રિટિશ ન્યાયપ્રણાલી અને રોજિંદા વહીવટમાંથી આ વિચાર આવ્યો છે. જ્યારે સમય ઓછો હોય, પુરાવા અધૂરા હોય અને સંસાધનો મર્યાદિત હોય, ત્યારે શાસન પદ્ધતિ ચોકસાઈનો ભોગ આપીને ઝડપ પસંદ કરે છે. દરેક વ્યક્તિ સાથે સંપૂર્ણ નિષ્પક્ષતા જાળવવા જતાં જો આખો વહીવટ જ ઠપ થઈ જાય, તો સંસ્થાઓ સામાન્ય માણસના માથે આવો અડધોપડધો ન્યાય થોપી દે છે.

આ ખ્યાલ સમજવો એટલે વ્યવસ્થાની મર્યાદા પારખવી. સામાન્ય માણસ આખી જિંદગી પવિત્ર અને અસલી ન્યાયની આશા રાખે છે, પણ વ્યવહારમાં તેને હંમેશાં સમાધાન જ મળે છે. સિસ્ટમ ક્યારેય દરેક દર્દીની કેસ-ફાઈલ ગોલ્ડ મેડલિસ્ટ ડોક્ટરની જેમ એકલે હાથે નથી તપાસતી; એ સામૂહિક ઇલાજ કરે છે. જ્યાં વ્યક્તિગત અન્યાય નાનો હોય અને સિસ્ટમ બચાવવાનો ફાયદો મોટો હોય, ત્યાં સત્તા હંમેશાં કાચા ન્યાયનો કુહાડો ચલાવે છે.

યુપીએસસી કે સરકારી ભરતી પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા લાખો ઉમેદવારો આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. ધારો કે કોઈ પેપરમાં પ્રિન્ટિંગ ભૂલ થઈ કે બે પ્રશ્નો વિવાદાસ્પદ નીકળ્યા. પાંચ વર્ષ સુધી મહેનત કરનાર ભાવિન એક માર્ક માટે મેરિટમાંથી બહાર ફેંકાઈ જાય છે. બોર્ડ શું કરે છે? એ આખા પેપરના એ બે પ્રશ્નો જ રદ કરી નાખે છે અને બધાને સરખા ગ્રેસ માર્ક વહેંચી દે છે. આ કાચો ન્યાય છે. આયોગ માટે આ આખો વિવાદ સમેટવાનો સૌથી સસ્તો રસ્તો છે, પણ પેલા મહેનતુ છોકરા માટે એ જિંદગીભરનો ઘા બની જાય છે.

વ્યવસ્થા જ્યારે ન્યાય તોળવાનો ઢોંગ છોડી દે છે, ત્યારે એ માત્ર પતાવટ કરતી હોય છે.