રોબર્સ કેવ પ્રયોગ

માણસને ટોળાં બનાવતા અને એકબીજાનું ગળું કાપતાં શીખવવું નથી પડતું. એ એનો જૂનો રોગ છે. બે અજાણી ટુકડીઓ વચ્ચે વેરભાવ કઈ રીતે પેદા થાય છે અને એ વેર કઈ રીતે ઓગળે છે, તે સમજવા માટે સમાજશાસ્ત્રી મુઝફર શેરીફે ૧૯૫૪માં અમેરિકાના ઓક્લાહોમામાં એક પ્રખ્યાત પ્રયોગ કર્યો હતો. આ અભ્યાસ મનોવિજ્ઞાનમાં 'રોબર્સ કેવ એક્સપેરિમેન્ટ' તરીકે ઓળખાય છે, જેમાંથી વાસ્તવિક જૂથ સંઘર્ષનો સિદ્ધાંત જન્મ્યો.

શેરીફે બાર-બાર વર્ષના બાવીસ સામાન્ય છોકરાઓને એક સમર કેમ્પમાં ભેગા કર્યા. તેમને બે અલગ જૂથમાં વહેંચી દીધા: એકનું નામ ઈગલ્સ અને બીજાનું રેટલર્સ. શરૂઆતમાં બંને પક્ષ એકબીજાથી સાવ અજાણ હતા. પછી સંશોધકોએ બંને વચ્ચે બેઝબોલ અને ટગ-ઓફ-વોર જેવી હરીફાઈઓ ગોઠવી. ઇનામ માત્ર જીતનારને જ મળવાનું હતું. પરિણામ ભયાનક આવ્યું. થોડા જ દિવસોમાં બંને પક્ષો વચ્ચે ગાળાગાળી શરૂ થઈ, ઝંડા બાળવામાં આવ્યા અને કેબિનમાં તોડફોડ થઈ. સંસાધનોની તંગી અને સીધી સ્પર્ધા ઊભી કરો એટલે દુશ્મનાવટ આપોઆપ ફૂટી નીકળે છે.

આ ઝેર ઓગાળવાનો રસ્તો પણ એટલો જ રસપ્રદ હતો. ખાલી સાથે બેસીને જમવાથી કે વાતો કરવાથી સમાધાન ન થયું. સંશોધકોએ એક નકલી કટોકટી ઊભી કરી. કેમ્પની પીવાના પાણીની પાઈપલાઈન તોડી નાખવામાં આવી અને રસોઈનો સામાન લાવતી એક ટ્રક ખાડામાં ફસાવી દેવામાં આવી. હવે બંને જૂથોએ ભેગા મળીને ટ્રકને દોરડાથી ખેંચવી પડી. જ્યારે સમાન મુસીબત આવી અને મોટું સહિયારું લક્ષ્ય સામે આવ્યું, ત્યારે જૂની અદાવત ગાયબ થઈ ગઈ અને બંને સાથે ખાવા બેઠા.

આપણા ઇતિહાસમાં પણ આ જ નાટક ભજવાયું છે. ૧૯૪૭ પહેલાં ભારતના ૫૬૫ રજવાડાં નાની સરહદો, નદીનાં પાણી અને અહંકાર ખાતર સદીઓથી એકબીજા સામે લડતાં હતાં. પણ જ્યારે બ્રિટિશ હકૂમત સામેની આઝાદી અને પછી અખંડ ભારતનું મોટું સહિયારું લક્ષ્ય સામે આવ્યું, ત્યારે વલ્લભભાઈ પટેલે આ તમામ રાજાઓને એક જ તાંતણે બાંધી દીધા. કાયમી નફરત જેવું કશું હોતું નથી, સંજોગો ટોળાં રચે છે.

દુશ્મનને દોસ્ત બનાવવો હોય તો ભાષણો ન આપો, બંનેના માથે એક સહિયારી આફત ઊભી કરી દો.