જોખમી ઝુકાવની અસર

એકલો માણસ સાવચેત હોય છે. પાંચ માણસો ભેગા થાય એટલે અચાનક બહાદુર બની જાય છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિગત નિર્ણય લેવાનો હોય ત્યારે માણસ નુકસાનની શક્યતા ગણે છે, પગ પાછો ખેંચે છે. પરંતુ એ જ નિર્ણય જ્યારે કમિટી, બોર્ડરૂમ કે ટોળામાં લેવાય, ત્યારે જૂથ એવા જોખમો ખેંચી લાવે છે જેની એકલા હાથે કોઈ હિંમત ન કરતું. આ મનોવૈજ્ઞાનિક વિચલનને ‘રિસ્કી શિફ્ટ ઇફેક્ટ’ કહે છે. સમૂહમાં બેસીને ચર્ચા કરવાથી નિર્ણય સંતુલિત બનવાને બદલે વધુ હિંસક અને આત્યંતિક જોખમી બની જાય છે.

આ વાત ઈસવીસન ૧૯૬૧માં જેમ્સ સ્ટોનર નામના વિદ્યાર્થીએ એમઆઈટીમાં પોતાના શોધનિબંધ દરમિયાન નોંધી હતી. સામાન્ય માન્યતા એવી હતી કે જૂથ હંમેશાં વચગાળાનો, વ્યવહારુ અને સલામત રસ્તો શોધશે. સ્ટોનરે જોયું કે પરિણામ સાવ ઊલટું આવ્યું. લોકોએ વ્યક્તિગત રીતે લીધેલા નિર્ણયો કરતાં જૂથમાં ભેગા મળીને લીધેલા નિર્ણયોમાં ઘણું મોટું જોખમ સ્વીકારી લીધું. પાછળથી સમાજશાસ્ત્રીઓએ આને ‘ગ્રૂપ પોલરાઇઝેશન’ના એક ભાગ તરીકે સ્વીકાર્યું.

આમ થવાનું કારણ સાવ સાદું છે: જવાબદારીનું વિભાજન. જ્યારે પાંચ જણા ભેગા થઈને ભૂલ કરે છે, ત્યારે દોષ કોઈ એકના માથે પડતો નથી. નિષ્ફળતા વહેંચાઈ જાય છે, એટલે ભય ઘટી જાય છે. ઉપરાંત, ગ્રૂપમાં સૌથી મોટો બકવાસ કરનાર કે સૌથી વધુ ઉત્સાહી માણસ ચર્ચાનું સુકાન સંભાળી લે છે. બાકીના લોકો ધીમે ધીમે પોતાની બુદ્ધિ ગીરવે મૂકીને એની સાથે વહી જાય છે. સલામતીના બહાને બોલાવાયેલી મીટિંગો હંમેશાં આત્મઘાતી નિર્ણયો તરફ સરકી જાય છે.

બેંગલુરુ કે ગુરુગ્રામની કોઈ સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસ જુઓ. એક સ્થાપક એકલો હોય ત્યારે માર્કેટિંગ પાછળ કરોડ રૂપિયા ફૂંકી મારતાં અચકાય. પણ બોર્ડરૂમમાં વીસી અને ચાર યુવાન ડિરેક્ટરો બેઠા હોય ત્યારે વાતાવરણ બદલાઈ જાય છે. ‘આપણે આક્રમક બનવું પડશે’, ‘હરીફને ખતમ કરી દઈએ’ જેવી વાતો વચ્ચે એવો નિર્ણય લેવાય કે બાકી રહેલું આખું ભંડોળ બે મહિનાની જાહેરાતોમાં હોમી દેવું. જો પ્લાન ઊંધો પડે તો કોઈ વ્યક્તિગત માફી માંગતું નથી. ‘બોર્ડે સર્વાનુમતે નક્કી કર્યું હતું’ કહીને હાથ ખંખેરી લેવાય છે.

જૂથમાં બેઠેલા માણસો એકબીજાના અહંકારને હવા આપે છે. પોતાની સલામતી બીજાના ખભા પર મૂકી દેવાની આ વૃત્તિ અંતે આખી સંસ્થાને ખાડામાં ધકેલે છે. કમિટીમાં લીધેલા નિર્ણયોમાં શાણપણ ઓછું અને બિનજવાબદાર બહાદુરી વધુ હોય છે.

ટોળામાં કોઈ શહીદ નથી હોતું, માત્ર ગુનેગારોની ભાગીદારી હોય છે.