સમ્યક વ્યાયામ

મહેનત કરવામાં કોઈ બહાદુરી નથી. ગધેડો પણ આખો દિવસ વજન ઊંચકીને ફરે છે, પણ સાંજ પડે એ ગધેડો જ રહે છે. મોટાભાગના માણસો આખી જિંદગી ખોટી દિશામાં પરસેવો પાડીને એવું માને છે કે તેઓ ઈશ્વરનું કામ કરી રહ્યા છે. મહેનતનો અર્થ માત્ર ખેંચાવું નથી. બળ ક્યાં કરવું અને ક્યાં શાંત બેસી રહેવું, એ સમજવું વધારે અગત્યનું છે.

આ વિચાર બુદ્ધના અષ્ટાંગ માર્ગમાંથી આવે છે. પાલી ભાષામાં એને 'સમ્મા વાયામ' કહે છે, ગુજરાતીમાં 'સમ્યક વ્યાયામ' કે યોગ્ય પ્રયત્ન. બુદ્ધે સ્પષ્ટ કહેલું કે પ્રયત્ન બે પ્રકારનો હોય: આંધળો અને જાગ્રત. જે અનિષ્ટ હજી પેદા નથી થયું તેને રોકવું, જે પેદા થઈ ગયું છે તેને છોડવું. જે શુભ હજી નથી આવ્યું તેને જગાડવું, અને જે શુભ આવી ગયું છે તેને સાચવવું. તાર એટલો ખેંચાય તો વીણા તૂટી જાય, અને ઢીલો રહે તો સૂર ન નીકળે. યોગ્ય પ્રયત્ન એટલે આ બે વચ્ચેનું સંતુલન.

આપણે ત્યાં લગ્નના બજારમાં આ ખોટી મહેનતનું વરવું પ્રદર્શન જોવા મળે છે. છોકરાના બાપ રાજેશભાઈ જ્ઞાતિના સંમેલનોમાં દસ વર્ષથી દોડે છે. કુંડળીઓ મેળવે છે, સગાંવહાલાંના પગ પકડે છે, નાતની પત્રિકાઓના થોથાં ઉથલાવે છે. છોકરો ત્રીસનો થયો પણ મેળ પડતો નથી. રાજેશભાઈ આખો દિવસ હાંફતા ફરે છે અને કહે છે કે હું બાપ તરીકે કોઈ કચાશ નથી રાખતો. પણ ખરી કચાશ એ છે કે છોકરાને પોતાની વાત સાચી રીતે માંડતાં શીખવ્યું નથી. જે સંબંધમાં પરસ્પર આદર અને સમજણ કેળવવાની મહેનત કરવાની હતી, ત્યાં શૂન્ય છે; અને જ્યાં માત્ર દેખાડો કે જ્ઞાતિનું પોલિટિક્સ છે, ત્યાં લોહી ઉકાળે છે.

આંધળી દોડધામ હંમેશાં પરિણામ નથી આપતી, ઘણીવાર એ માત્ર દોષભાવમાંથી બચવાનું બહાનું હોય છે. માણસ પોતાના મનના ઝેરને કાબૂમાં રાખવાનો એક ટકા પ્રયત્ન નથી કરતો, પણ દુનિયા સુધારવા નીકળી પડે છે. ખોટી દિશામાં સો કિલોમીટર દોડવા કરતાં યોગ્ય દિશામાં બે ડગલાં ચાલવું હજાર ગણું બહેતર છે.

પરસેવાની કિંમત ત્યારે જ છે જ્યારે એ સાચી દિશામાં વહે; બાકી ઊકળતા પાણીમાંથી ક્યારેય ઘી નથી બનતું.