રિચ રેશિયો

અમીર કોણ? જેની પાસે દસ કરોડ છે તે, કે જેની પાસે પચાસ લાખ છે તે? બેંક બેલેન્સ જોઈને અમીરી માપવી એ નાણાકીય જગતની સૌથી મોટી મૂર્ખામી છે. અસલી અમીરી આંકડામાં નથી, ગુણોત્તરમાં છે. તમારી પાસે જે નાણાં આવે છે અથવા ઉપલબ્ધ છે, તેને તમારી જરૂરિયાતો વડે ભાગો. જો જવાબ એક કરતાં મોટો આવે, તો તમે સાચા અર્થમાં મુક્ત છો. આ સરળ ગણિતનું નામ છે ‘રિચ રેશિયો’.

આ વિચાર અમેરિકન નાણાકીય આયોજક વેસ મોસે ૨૦૧૪માં પોતાના પુસ્તક 'યુ કેન રિટાયર સૂનર ધેન યુ થિંક'માં લોકપ્રિય બનાવ્યો. તેમણે નિવૃત્તિની તૈયારી માપવા એક સીધું સૂત્ર આપ્યું: તમારી પાસે જેટલી આવક કે સંપત્તિ પેદા કરવાની ક્ષમતા છે, તેને તમારા વાર્ષિક ખર્ચા વડે ભાગી નાખો. જો આ ગુણોત્તર ૧.૦થી ઉપર હોય, તો તમે નાણાકીય રીતે આઝાદ છો. જો તે ૧.૦થી નીચે ગયો, તો ગમે તેટલી મોટી કમાણી પણ તમને સતત ભયમાં જ રાખશે.

આપણે આખી જિંદગી માત્ર અંશ વધારવાની રેસમાં દોડીએ છીએ, છેદની કોઈને પડી નથી હોતી. આવક વધે એટલે તરત ખર્ચા વધારી દેવામાં આવે છે. પાંચ લાખ કમાતો માણસ છ લાખ ઉડાવે તો તેનો રેશિયો શૂન્ય પોઈન્ટ કંઈક થઈ જાય. પરિણામે, તે વધારે ગરીબ અનુભવે છે. આઝાદી મેળવવાના બે જ રસ્તા છે: કાં તો કમાણીનો અંશ એટલો મોટો કરો કે ખર્ચ નાનો લાગે, અથવા ખર્ચના છેદને કાબૂમાં રાખીને રેશિયો એકની પાર લઈ જાઓ.

મુંબઈની લોકલ ટ્રેનમાં રોજ ધક્કા ખાતો એક મધ્યમવર્ગીય કર્મચારી જુઓ. તેની માસિક આવક પચાસ હજાર છે, પણ સાદું જીવન અને દેવા વિનાનું ઘર હોવાથી તેનો ખર્ચ ચાલીસ હજારમાં પતી જાય છે. તેનો રેશિયો ૧.૦થી વધુ છે. બીજી તરફ, બાંદ્રામાં ચમકતી એસયુવીમાં ટ્રાફિક વચ્ચે ફસાયેલો એક કોર્પોરેટ એક્ઝિક્યુટિવ છે. તેનો પગાર મહિને ચાર લાખ છે, પણ મોંઘા ફ્લેટની ઈએમઆઈ, ક્રેડિટ કાર્ડના બિલ અને દેખાડાના ખર્ચા પાંચ લાખ વટાવી જાય છે. તેનો રેશિયો એકથી નીચે છે. ગાડીમાં બેસીને પણ તે વાસ્તવમાં ટ્રેનના મુસાફર કરતાં વધુ લાચાર છે.

અમીરી તિજોરીના વજનથી નહીં, પણ જરૂરિયાતો સામે સાધનોના ગુણોત્તરથી નક્કી થાય છે.