પ્રાસ એટલે જ સત્ય ભ્રમણા

જે વાક્યમાં પ્રાસ બેસે, મગજ એને સાચું માની લે છે. આ માનવ મનની વિચિત્ર અને જોખમી નબળાઈ છે. કવિતા કે કહેવતમાં લય હોય તો આપણું ભેજું દલીલ તપાસવાનું ભૂલી જાય છે. કાનને સાંભળવું ગમ્યું, એટલે બુદ્ધિએ એના પર મહોર મારી દીધી. સત્ય અને સંગીત વચ્ચે કોઈ સંબંધ નથી હોતો, છતાં આપણને લાગે છે કે જો પંક્તિ સુંવાળી છે તો વિચાર સાચો જ હોવો જોઈએ.

ઈસવીસન ૨૦૦૦માં અમેરિકાના સંશોધકો મેથ્યુ મેકગ્લોન અને જેસિકા ટોફિગબખ્શે પ્રયોગો કરીને આ મનોવૈજ્ઞાનિક પૂર્વગ્રહ સાબિત કર્યો હતો. તેમણે લોકોને અજાણી કહેવતો વંચાવી. એક જૂથને પ્રાસવાળી પંક્તિ આપી અને બીજા જૂથને પ્રાસ વગરની, પણ સરખો અર્થ ધરાવતી પંક્તિ આપી. પરિણામ ચોંકાવનારું હતું. પ્રાસવાળાં વિધાનો લોકોને વધુ સચોટ, ઊંડાં અને સાચાં લાગ્યાં. મનોવિજ્ઞાનમાં આને પ્રોસેસિંગ ફ્લુઅન્સી કહે છે. જે વાત જીભેથી સરળતાથી સરકે, તેને મગજ સાચી માની લે છે.

આ અસર રોજિંદા જીવનમાં ભયંકર છે. રાજકારણીઓ, જાહેરાત બનાવનારા અને ધર્મના વેપારીઓ આનો ભરપૂર ગેરફાયદો ઉઠાવે છે. ખરાબ વિચાર પણ જો ચાર લીટીના જોડકણામાં પીરસાય, તો લોકો તર્ક ભૂલીને તાળીઓ પાડવા માંડે છે. કોર્ટરૂમમાં વકીલો પણ આ યુક્તિ વાપરે છે. અમેરિકામાં ઓ. જે. સિમ્પસન કેસમાં વકીલે ફેંકેલું વાક્ય 'જો ગ્લોવ્ઝ ફીટ ન થાય, તો નિર્દોષ છોડવો પડે' આખી સુનાવણીનો પલટો લાવી ગયું હતું. કવિતા ઘણીવાર કાયદા અને વિવેકબુદ્ધિ પર ભારે પડી જાય છે.

અમદાવાદ કે રાજકોટના ટ્યુશન ક્લાસીસ અને બોર્ડની પરીક્ષાના માહોલમાં આ ખેલ ખુલ્લેઆમ ચાલે છે. કોચિંગ ક્લાસના સંચાલકો દીવાલો પર સૂત્રો ચીપકાવે છે: 'રોજનું કામ રોજ, પરીક્ષામાં નહીં પડે બોજ' અથવા 'જે કરે રિવિઝન, એ લાવે ફર્સ્ટ ડિવિઝન'. વાલીઓ અને સોળ વર્ષના છોકરાઓ આવા જોડકણાં વાંચીને અંજાઈ જાય છે. કોઈ એ નથી પૂછતું કે ભણાવવાની પદ્ધતિ કેવી છે કે શિક્ષકોમાં દમ છે કે નહીં. લયબદ્ધ સૂત્ર વાંચીને બધા માની લે છે કે આ ક્લાસમાં જઈશું એટલે પરિણામ આવી જ જશે.

જે વાત કાનને મીઠી લાગે તે સાચી જ હોય એ જરૂરી નથી; ઘણીવાર સુંદર પ્રાસ એ નબળા તર્કનો શણગાર માત્ર હોય છે.