ઇનામ અછત સિન્ડ્રોમ

મગજમાં સંતોષનું રસાયણ છે ડોપામિન. સામાન્ય માણસને એક કપ ચા, જૂનું ગીત કે મિત્ર સાથેની ગપસપમાં મજા પડી જાય છે. એનું મગજ રાજી થઈ જાય છે. પણ કેટલાક લોકોના ન્યુરોલોજીકલ વાયરિંગમાં એક ખામી હોય છે. એમનું મગજ સાધારણ સુખોમાંથી સંતોષ પેદા કરી શકતું નથી. આ સ્થિતિને વિજ્ઞાન 'રિવોર્ડ ડેફિસિયન્સી સિન્ડ્રોમ' કહે છે. ૧૯૯૬માં કેનેથ બ્લમ અને એમના સાથીઓએ આ ખ્યાલ આપ્યો હતો. એમણે જોયું કે ડોપામિન રિસેપ્ટરની ખામી માણસને સતત ભૂખ્યો રાખે છે. તે સંતોષથી વંચિત રહે છે.

આ કોઈ નબળા ચારિત્ર્યનો પ્રશ્ન નથી, કેમિકલ દુકાળ છે. જ્યારે માણસને સામાન્ય જીવનમાં તૃપ્તિ નથી મળતી, ત્યારે તે અતિરેક તરફ ભાગે છે. દારૂ, જુગાર, વીડિયો ગેમ્સ, ઓનલાઇન ખરીદી કે જોખમી સોદાબાજી. સામાન્ય ઉત્તેજના એમના મગજ માટે પાણી જેવી ફિક્કી હોય છે. એમને જોઈએ છે તીખો મસાલો, જોરદાર કરંટ. દુનિયા એમને વ્યસની કે બેજવાબદાર કહીને વખોડે છે. પણ અંદરની વાસ્તવિકતા એ છે કે એમનું મગજ બસ એ સામાન્ય લેવલનો સંતોષ મેળવવા મથી રહ્યું છે, જે બીજાને મફતમાં મળે છે.

મોટા સંયુક્ત કુટુંબમાં આવો એકાદ કિસ્સો ચોક્કસ જોવા મળે. સુરતની મોટી હવેલીમાં રહેતા કલ્પેશભાઈનું આખું ખાનદાન કાપડના શાંત, પેઢી દર પેઢી ચાલતા વેપારથી ખુશ છે. સાંજે સૌ ઓટલે બેસીને સુખ-દુઃખ વહેંચે છે. પણ ઘરમાં ત્રીજી પેઢીનો એક છોકરો સતત બેચેન રહે છે. એને વડીલોનો ઠરેલ વેપાર કંટાળાજનક લાગે છે. એ પરિવારના પૈસા ક્રિપ્ટો કરન્સી, આંધળા વાયદાના સોદા કે રાતના જુગારમાં ફૂંકી મારે છે. વડીલો કહે છે કે છોકરાને પૈસાની કદર નથી, પણ ખરી વાત એ છે કે એને શાંત નફામાં ક્યારેય સંતોષની અનુભૂતિ થઈ જ નથી. એને ધ્રુજારી આપતો ઉત્સાહ જોઈએ છે.

આ સિન્ડ્રોમ ઓળખવો કેમ જરૂરી છે? કારણ કે નૈતિક ઉપદેશો કે કુટુંબના ઠપકા અહીં કામ નથી કરતા. જ્યારે તમે જાણો છો કે અંદરની જૈવિક સુવિધા જ ખોરવાયેલી છે, ત્યારે લડાઈની રીત બદલાય છે. ઉત્તેજના શોધતા મગજને વિનાશક રસ્તાઓ પરથી વાળીને રમતગમત કે અઘરા સર્જનાત્મક પડકારો તરફ વાળવું પડે. એમને કૂદવા માટે ઊંચો પહાડ જોઈએ છે, સામાન્ય ખાડામાં એમને રસ નથી પડતો.

મગજ જ્યારે નાની ખુશીઓ ઓળખવાનું ભૂલી જાય, ત્યારે મોટો ધડાકો કર્યા વિના જીવવાનું અશક્ય બની જાય છે.