રિવર્સ ટાઈમ ટ્રાવેલ

સમયની દિશા એકતરફી છે. નદીના વહેણની જેમ તે માત્ર આગળ જ વધે છે. ભૌતિકશાસ્ત્ર અને વિજ્ઞાનકથાઓમાં ભૂતકાળ તરફ પાછા જવાની કલ્પનાને 'રિવર્સ ટાઈમ ટ્રાવેલ' કહે છે. આ માત્ર આઈન્સ્ટાઈનના સાપેક્ષતાવાદ કે કાળના નિયમોની ગણતરી નથી. માનસિક જગતમાં આ એક ઊંડો ભ્રમ છે. માણસ જ્યારે વર્તમાનમાં અટવાઈ જાય ત્યારે તે મનોમન ભૂતકાળમાં પહોંચીને પોતાના નિર્ણયો બદલવા માંગે છે. તેને લાગે છે કે જૂની ભૂલો સુધારી શકાશે.

આ વિચાર ક્યાંથી આવ્યો? વિજ્ઞાનકથાઓમાં અને ફિલસૂફીમાં આ જૂની ચર્ચા છે. ૧૯૯૬માં બેરી ચેપમેને આ વિષય પર પુસ્તક પણ લખ્યું હતું. ભૌતિકશાસ્ત્રમાં દાદાજીનો વિરોધાભાસ એટલે કે ગ્રાન્ડફાધર પેરાડોક્સ બહુ જાણીતો છે. જો તમે ભૂતકાળમાં જઈને તમારા પોતાના દાદાને બાળપણમાં જ મારી નાખો, તો તમારો જન્મ જ ન થાય. જો જન્મ ન થાય, તો પાછા જઈને તેમને મારવાવાળું કોણ હતું? આ વિરોધાભાસ સાબિત કરે છે કે સમયની ઘડિયાળ ઊંધી ફેરવવી અસંભવ છે.

વાસ્તવિક જીવનમાં આપણે રોજ આ જ ભ્રમમાં જીવીએ છીએ. આપણી પાસે ભવિષ્ય સુધારવાનો મોકો હોય છે, પણ મગજ ભૂતકાળના સમાધાન શોધવામાં ઊર્જા વેડફે છે. 'જો મેં આવું ન કર્યું હોત તો' એ માનસિક ઉલટી યાત્રા આપણને વર્તમાનની પકડમાંથી ઢીલા પાડી દે છે. જે ઘડી વીતી ગઈ, તે પથ્થર પર પડેલી લકીર છે. તેને ભૂંસવા માટે વર્તમાનને બગાડવો એ સૌથી મોટી મૂર્ખામી છે.

આપણા મધ્યમવર્ગીય પરિવારોમાં આ રોગ અવારનવાર દેખાય છે. ધારો કે કિરીટભાઈએ દેખાડો કરવા માટે મોંઘી કાર વીસ લાખની લોન પર લીધી. મહિને તગડો હપ્તો આવે છે. બચત સાફ થઈ ગઈ. હવે દર મહિને પહેલી તારીખે હપ્તો કપાતાં જ કિરીટભાઈ પસ્તાય છે. તેઓ પત્ની સામે બળાપો કાઢે છે કે ગયા વરસે જો એ શો-રૂમમાં પગ ન મૂક્યો હોત, તો આજે જિંદગી શાંત હોત. પણ બેંકવાળાને તમારા પસ્તાવા સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. એમને હપ્તો જોઈએ છે. ભૂતકાળમાં જઈને સહી ભૂંસી શકાતી નથી. આગળનો રસ્તો કાપવો જ પડે છે.

જે ઘટના બની ગઈ છે, તેને ઈશ્વર પણ બદલી શકતો નથી; ભૂતકાળમાં જીવવું એ વર્તમાનની તિજોરી લૂંટવા સમાન છે.