ઊલટી કસોટી

સામાન્ય માણસ ભવિષ્ય વિચારે ત્યારે એક જ સવાલ પૂછે છે: જો મંદી આવશે તો મારું શું થશે? આ સીધો સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ છે. ઊલટી કસોટી આનાથી સાવ વિપરીત છે. એ શરૂઆત પરિણામથી કરે છે. તમે પહેલેથી માની લો છો કે કંપની તૂટી ગઈ. પેઢીનું દેવાળું ફૂંકાઈ ગયું. હવે પાછળ ફરીને જુઓ: આવી કઈ ચોક્કસ ઘટનાઓ બની હશે જેને લીધે આ કાળો દિવસ જોવો પડ્યો? આ આત્મહત્યાની તપાસ નથી, જીવતેજીવ મરણોત્તર પરીક્ષણ છે.

આ વિચાર વૈશ્વિક બેન્કિંગ અને નાણાકીય નિયમનકારો પાસેથી આવ્યો. ઈસવીસન ૨૦૦૮ની મહામંદી પછી બ્રિટન અને યુરોપની મધ્યસ્થ બેંકોએ સંસ્થાઓને ફરજ પાડી કે તમે ફક્ત સંભવિત આંચકા ન માપો. પહેલાં તમારી જાતને નાદાર જાહેર કરો અને પછી શોધો કે સંસ્થાનું કયું હાડકું નબળું હતું. મોટાભાગના ધંધાદારીઓ પોતાની નબળાઈ સ્વીકારતાં ડરે છે. ઊલટી કસોટી એ અહંકાર પર પડેલી જોરદાર લપડાક છે.

સુરતના કાપડ બજાર કે મહિધરપુરાના હીરા બજારમાં નજર નાખો. વેપારી હંમેશાં એવી ગણતરી માંડે કે માલ ધીમે વેચાશે તો ચાલશે, વ્યાજ થોડું ખેંચી લઈશું. પણ રિવર્સ સ્ટ્રેસ ટેસ્ટ જુદી રીતે વિચારવાનું કહે છે. ધારો કે તમારી પેઢી આવતા છ મહિનામાં ખતમ થઈ ગઈ. કેમ થઈ? કારણ કે તમે માની બેઠા હતા કે રફ હીરાનો ભાવ ક્યારેય નહીં તૂટે, એક જ મોટા વિદેશી ખરીદદાર પર બધો દારમદાર હતો, અને રોકડ પ્રવાહ શૂન્ય થયો ત્યારે બેંકે લોન રિન્યૂ કરવાની ના પાડી દીધી. જ્યારે તમે વિનાશને પહેલેથી આંખ સામે જોઈ લો છો, ત્યારે જ અસલી જોખમ ઓળખાય છે.

આશાવાદ સારો ગુણ છે, પણ ધંધામાં એ ઘણીવાર અંધાપો બની જાય છે. જ્યારે તમે માત્ર સારા દિવસોની કલ્પના કરો છો, ત્યારે અણધાર્યો ફટકો તમને પતાવી દે છે. પોતાની જ કબર ખોદીને તપાસવાની તાકાત હોય, એ જ વેપારી લાંબી રેસ જીતે છે.

જે માણસ પોતાના અંતની સ્ક્રિપ્ટ પહેલેથી વાંચી લે છે, એને અકસ્માતો ક્યારેય આશ્ચર્યમાં મૂકી શકતા નથી.