રિપીટેબલ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ

કોઈ પણ ધંધો શરૂ કરવો સહેલો છે, પણ તેને સતત ચલાવવો અઘરો છે. મોટા ભાગની કંપનીઓ ચમત્કારોના સહારે જીવે છે. કોઈ એક હોશિયાર સેલ્સમેન અચાનક મોટો ઓર્ડર લઈ આવે અને બધા તાળીઓ પાડે. પણ આવતા મહિને શું? જો તમારી સફળતા માત્ર વ્યક્તિગત બહાદુરી કે તુક્કા પર ટકેલી હોય, તો પતનની શરૂઆત થઈ ચૂકી છે. આ કટોકટીમાંથી બચવાનો રસ્તો છે: રિપીટેબલ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ. આ કોઈ ટેકનોલોજીનું સોફ્ટવેર નથી, પણ ધંધો ચલાવવાની એક નક્કર, પુનરાવર્તિત પદ્ધતિ છે.

મેનેજમેન્ટ સાહિત્યમાં આ સંકલ્પના ક્યારે અને કોણે પહેલી વાર મૂકી તે કોઈ એક પુસ્તકના નામે નોંધાયેલું નથી. છતાં આધુનિક બિઝનેસ વર્લ્ડમાં તેનો અર્થ સ્પષ્ટ છે. સંસ્થામાં કામ કરવાની ચોક્કસ દિનચર્યા, માપી શકાય તેવા નિયમો અને લિખિત પ્રક્રિયાઓ હોવી જોઈએ. દર વખતે ચક્રની નવી શોધ કરવાની જરૂર નથી. વ્યુહરચના ગમે તેટલી ભવ્ય હોય, જો તેનો અમલ રોજિંદા માળખામાં ન ઢળે તો એ નરી હવા છે.

આ વિચાર કેમ મહત્ત્વનો છે? કારણ કે અરાજકતા થકવી નાખે છે. જ્યારે કોઈ સિસ્ટમ નથી હોતી, ત્યારે માલિક કે મેનેજરે નાની નાની વાતમાં માથું મારવું પડે છે. દરેક નિર્ણય તાજો લેવો પડે અને દરેક ભૂલ નવી હોય. રિપીટેબલ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ તમારી સંસ્થાને વ્યક્તિઓ પરની નિર્ભરતામાંથી મુક્ત કરે છે. માણસ બદલાય તો પણ કામની ગુણવત્તા બદલાતી નથી. સફળતા અકસ્માત મટીને એક ટેવ બની જાય છે.

બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસ જુઓ. શરૂઆતમાં સંસ્થાપક પોતે ક્લાયન્ટ શોધે, કોડિંગ કરે અને બિલ પણ મોકલે. કંપનીમાં ૧૫ કર્મચારીઓ થાય ત્યાં સુધી બધું મજાનું લાગે. પણ જેવી કંપની ૭૦ માણસોની થાય કે તરત અંધાધૂંધી સર્જાય. કોણ શું કરે છે તેની કોઈને ખબર નથી હોતી. ગ્રાહક ફરિયાદ કરે ત્યારે દોડધામ થાય. સ્માર્ટ કંપનીઓ આ સમયે હીરો શોધવાને બદલે કામ કરવાની પુસ્તિકા બનાવે છે. સાપ્તાહિક મીટિંગનો એજન્ડા, વેચાણ કરવાની નિશ્ચિત રીત અને ગ્રાહક સેવાનો ચોક્કસ પ્રોટોકોલ નક્કી થાય છે. કોઈ પણ નવો છોકરો આવે, સિસ્ટમ તેને સંભાળી લે છે.

જે ધંધામાં હીરોની રોજ જરૂર પડે છે તે સિસ્ટમ નથી, સર્કસ છે; વ્યવસાય તો નિયમોના શાંત પુનરાવર્તનથી મોટો થાય છે.