પુનરાવર્તનનો ભ્રમ

એક જૂઠ્ઠાણું સો વાર બોલો એટલે એ સાચું બની જાય છે. આ કોઈ રાજકીય સૂત્ર નથી, મગજની ચાલબાજી છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ‘રીઇટરેશન ઇફેક્ટ’ અથવા ‘ઇલ્યુઝરી ટ્રુથ ઇફેક્ટ’ કહે છે. આપણું મગજ આળસુ છે. કોઈ નવી વાત સાંભળીએ ત્યારે એની ચકાસણી કરવા તર્ક દોડાવવો પડે. પણ જે વાત વારંવાર કાન પર અથડાય, એ મગજ માટે જાણીતી બની જાય છે. વિજ્ઞાન આને ‘પ્રોસેસિંગ ફ્લુઅન્સી’ કહે છે. જે વાત સરળતાથી ગળે ઊતરી જાય, મગજ તેને આપોઆપ સત્ય માની લેવાની ભૂલ કરે છે.

આ વિચાર નવો નથી, પણ ૧૯૭૭માં અમેરિકાની વિલાનોવા અને ટેમ્પલ યુનિવર્સિટીના સંશોધકો લિન હેશર, ડેવિડ ગોલ્ડસ્ટીન અને થોમસ ટોપિનોએ પ્રયોગો કરીને આ સાબિત કર્યું. એમણે જોયું કે સામાન્ય જ્ઞાનના ખોટા વાક્યો પણ જો માણસને વારંવાર સંભળાવવામાં આવે, તો ધીમે ધીમે તે તેને સાચા માનવા લાગે છે. પરિચિતતા તર્કને કચડી નાખે છે. ૨૦૧૫ના એક અભ્યાસમાં તો ત્યાં સુધી જોવા મળ્યું કે માણસ પોતે સાચો જવાબ જાણતો હોય, છતાં જો ખોટી વાત વારંવાર રજૂ થાય તો પોતાની જૂની સમજણ પર શંકા કરવા લાગે છે.

આ મનોવિકૃતિનો સૌથી મોટો શિકાર આપણો વોટ્સએપ યુનિવર્સિટીનો સમાજ બને છે. લંડન કે ન્યૂ જર્સીમાં સ્થાયી થયેલા આપણા એનઆરઆઈ કાકાઓને જુઓ. વીસ વર્ષથી વિદેશમાં બેઠા છે, પણ સ્થાનિક વ્હોટ્સએપ ગ્રૂપમાં રોજ સવારે એક જ મેસેજ ફરે છે: ‘ભારત હવે આખું બદલાઈ ગયું છે, ત્યાં દરેક ગામમાં બુલેટ ટ્રેન દોડે છે અને ડોલર સામે રૂપિયો આવતા મહિને બરાબર થઈ જશે.’ કાકા પોતે ભણેલા-ગણેલા એન્જિનિયર છે, પણ રોજ સવારે આ જ ગપગોળો પાંચ અલગ-અલગ ગ્રૂપમાં વાંચે છે. છ મહિના પછી કાકા ડાઇનિંગ ટેબલ પર ઠોકીને દાવો કરે છે કે આ વાત સો ટકા સાચી છે, કારણ કે એમણે ‘બધે જ આવું સાંભળ્યું છે.’

માણસ અફવાને એટલા માટે નથી માનતો કે એની પાસે પુરાવા છે. એ એટલા માટે માને છે કારણ કે અફવા એના કાન પાસેથી પચાસ વાર પસાર થઈ ચૂકી છે. પુનરાવર્તન એ જૂઠને મળેલું આયુષ્ય છે. અખબારો, રાજકારણીઓ અને માર્કેટિંગની કંપનીઓ આ મનોવિજ્ઞાન રોકડું કરે છે. કોઈ સાબિતી વગરની બ્રાન્ડ પણ ટીવી પર દિવસમાં વીસ વાર દેખાય એટલે વિશ્વાસપાત્ર લાગવા માંડે છે.

જે વાત તમને ખૂબ જાણીતી લાગે છે, એ સાચી જ હોય એ જરૂરી નથી; કદાચ એ માત્ર સૌથી વધુ વાર સંભળાયેલી બકવાસ છે.