અફસોસ પ્રીમિયમ

માણસ ભૂલથી ડરતો નથી. માણસ પસ્તાવાથી ડરે છે. ખોટો નિર્ણય લીધા પછી પોતાની જાતને અરીસામાં જોવી અઘરી પડે છે. આ ડરની એક કિંમત હોય છે. અર્થશાસ્ત્ર અને મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આ વધારાની કિંમતને 'અફસોસ પ્રીમિયમ' કહે છે. કોઈ સોદો કરતી વખતે તમે માત્ર વસ્તુનું મૂલ્ય નથી ચૂકવતા. ભવિષ્યમાં 'કાશ, મેં આવું ન કર્યું હોત' એવા કડવા વિચારથી બચવા માટે જે રકમ તમે હસતા મુખે વધારાની ફેંકો છો, તે આ પ્રીમિયમ છે.

આ વિચાર નિર્ણય સિદ્ધાંત અને ગ્રેહામ લુમ્સ તથા રોબર્ટ સુગડેન જેવા અર્થશાસ્ત્રીઓના પસ્તાવા સંબંધી સંશોધનોમાંથી આવ્યો છે. ગણિત કહે છે કે માણસે હંમેશાં નફા-નુકસાનનો ચોખ્ખો હિસાબ માંડીને ચાલવું જોઈએ. પણ આપણું મગજ ગણિતશાસ્ત્રી નથી, તે એક નાટકકાર છે. તે આવતીકાલની શરમની કલ્પના આજે જ કરી લે છે. માટે આપણે સૌથી સારો વિકલ્પ પસંદ કરવાને બદલે એવો વિકલ્પ પકડીએ છીએ જેમાં પાછળથી પસ્તાવાનો ડંખ ઓછામાં ઓછો વાગે.

આ માનસિકતા રાજકારણમાં સૌથી ઘાતક સાબિત થાય છે. ભારતીય ચૂંટણીઓમાં બૂથ પર જઈને ઊભેલો સરેરાશ મતદાર આનું જીવંત ઉદાહરણ છે. તેને એક નવો, પ્રમાણિક કે સ્થાનિક સ્તરે ઉત્તમ કામ કરતો અપક્ષ ઉમેદવાર ગમે છે. પણ તે છેલ્લી ઘડીએ પોતાનો મત એ જ જૂના, અર્ધ-ભ્રષ્ટ અને જાણીતા પક્ષના ઉમેદવારને આપી દે છે. કારણ? તેને બીક છે કે જો નાનો ઉમેદવાર હારી ગયો તો તેનો મત 'વેડફાઈ' જશે. પોતાના મતના વ્યર્થ જવાનો અફસોસ ન થાય, એટલે તે એક સડેલી વ્યવસ્થાને પોતાનું અફસોસ પ્રીમિયમ ધરી દે છે.

શેરબજારમાં ઊંચા ભાવે ખરીદી કરવી હોય કે રાજકારણમાં સલામત ગણાતા પક્ષને અંધ બનીને જીતાડવો હોય—આપણે જોખમ ટાળવા માટે અફસોસનું પ્રીમિયમ ભરીએ છીએ. જ્યારે તમે ઉત્કૃષ્ટ પરિણામ મેળવવાને બદલે કેવળ પસ્તાવાને છેતરવા માટે નિર્ણય લો છો, ત્યારે તમે વાસ્તવમાં તમારી સ્વતંત્રતા વેચી રહ્યા હો છો. ખરાબ પસંદગી માણસને નુકસાન પહોંચાડે છે, પણ પસ્તાવાનો આ કાલ્પનિક ડર આખી જિંદગી મધ્યમ બનાવી દે છે.

જે માણસ પસ્તાવાથી ડરીને જીવે છે, તે આખી જિંદગી માત્ર વીમાના હપ્તા ભરવામાં જ ખર્ચી નાખે છે.