અફસોસની લૉટરી

માણસને ઇનામ જીતવાનો જેટલો આનંદ થાય છે, તેના કરતાં ક્યાંય વધુ દર્દ જીતેલું ઇનામ ગુમાવવાનો થાય છે. 'રિગ્રેટ લૉટરી' આ મનોવૈજ્ઞાનિક નબળાઈનો સીધો ફાયદો ઉઠાવે છે. આ સામાન્ય લૉટરી નથી. સામાન્ય લૉટરીમાં તમે ટિકિટ ખરીદો તો જ તમારું નામ ડ્રોમાં આવે. રિગ્રેટ લૉટરીમાં સમાજના દરેક વ્યક્તિનું નામ પહેલેથી ડ્રોમાં સામેલ હોય છે. વિજેતા નક્કી પણ થઈ જાય છે. શરત માત્ર એક જ હોય છે: જો તમે ચોક્કસ નિયમ પાળ્યો હશે, તો જ તમને એ પૈસા મળશે. જો તમે નિયમ ન પાળ્યો હોય, તો સંચાલકો જાહેરમાં કહેશે કે તમારો નંબર લાગ્યો હતો, પણ તમે નિયમ તોડ્યો હોવાથી ઇનામ રદ થાય છે. આ સાંભળીને છાતીમાં જે ધ્રાસકો પડે, તેને અફસોસ કહે છે.

આ વિચાર બિહેવિયરલ ઈકોનોમિક્સમાંથી આવ્યો છે. અમેરિકન સંશોધક કેવિન વોલ્પે દર્દીઓ નિયમિત દવા લે તે માટે આ નુસખો અજમાવેલો. દવા ન લેનારા દર્દીને ફોન કરીને કહેવામાં આવતું કે આજે લૉટરીમાં તમારું નામ નીકળ્યું હતું, પણ તમે સવારે ગોળી ગળી નહોતી એટલે તમને એકસો ડૉલર નહીં મળે. બીજા દિવસથી દર્દીઓ બધું ભૂલીને સમયસર દવા ગળવા માંડ્યા. લાલચ કરતાં ગુમાવવાનો ડર બમણો શક્તિશાળી સાબિત થયો.

આપણા દેશમાં ટીવી ન્યૂઝ અને સોશિયલ મીડિયા આ અફસોસની લૉટરી રોજ સાંજે આપણી સામે ગોઠવે છે. વૉટ્સએપ ગ્રૂપમાં અડધી રાતે મેસેજ ચમકે છે કે ફલાણા પેની સ્ટૉકમાં રોકાણ કરનારા રાતોરાત કરોડપતિ બની ગયા. તમે એ સ્ટૉક નહોતો લીધો. ટીવી પર એન્કર બૂમો પાડીને બતાવે છે કે અમુક ક્રીપ્ટો કોઈ સામાન્ય છોકરાએ ખરીદી લીધો અને હવે એ મર્સિડીઝ ફેરવે છે. તમે તરત વિચારવા માંડો છો કે આ તક મારી પાસે પણ હતી. તમારું નામ લિસ્ટમાં હતું, પણ તમે ક્લિક ન કર્યું. આ સામાજિક રિગ્રેટ લૉટરી છે. એ તમને સતત ગિલ્ટ કરાવે છે કે તમે પાછળ રહી ગયા.

આ માનસિકતાનો વેપાર ડિજિટલ જગત બહુ ચતુરાઈથી કરે છે. જો તમે દિવસમાં પાંચ કલાક સ્ક્રીન સામે નહીં ચોંટો, તો તમે કોઈ મોટો જાદુ ચૂકી જશો એવો ભય પેદા કરવામાં આવે છે. સતત લાગતો આ અફસોસ માણસને શાંતિથી જીવવા દેતો નથી. માણસ ન જીતેલા ઇનામનો શોક પાળવામાં પોતાની સાચી મૂડી વેડફી નાખે છે.

નસીબે તમને કશું આપ્યું નથી એનું દુઃખ સહન થઈ જાય છે, પણ હાથમાં આવેલો કોળિયો છીનવાઈ ગયો એવો ભ્રમ માણસને પાગલ કરી મૂકે છે.