રિફ્લેક્ટિવ કંટ્રોલ

દુશ્મન કે હરીફ પોતાની મરજીથી નિર્ણય લઈ રહ્યો છે એવો તેને વહેમ રહે, પણ એ નિર્ણય વાસ્તવમાં તમે જ તેના મગજમાં રોપ્યો હોય—આને ‘રિફ્લેક્ટિવ કંટ્રોલ’ કહે છે. આ કોઈ સામાન્ય છેતરપિંડી નથી. સામેવાળાનું મનોવિજ્ઞાન, તેની ટેવો અને તેની નબળાઈઓનો ઊંડો અભ્યાસ કરીને તેના માટે માહિતીનો એવો કૃત્રિમ માહોલ ઊભો કરવામાં આવે છે કે તે પોતે જ એવો ફેંસલો કરે જે અંતે તમારા ફાયદામાં હોય.

આ વિચાર સોવિયેત યુનિયનના ગણિતશાસ્ત્રી અને મનોવૈજ્ઞાનિક વ્લાદિમીર લેફેવરે ૧૯૬૦ના દાયકામાં લશ્કરી વ્યૂહરચના તરીકે વિકસાવ્યો હતો. શીતયુદ્ધ દરમિયાન રશિયા આ ટેકનિકથી અમેરિકી તંત્રને એવા નિર્ણયો લેવા મજબૂર કરતું હતું જે રશિયા ઇચ્છતું હોય. પશ્ચિમી દુનિયા તેને ધીમે ધીમે સમજી, પણ આજના કોર્પોરેટ યુદ્ધો અને રાજકારણમાં આ સૌથી ઘાતક હથિયાર છે.

જીવનમાં આ મોડેલનું મહત્ત્વ એટલે છે કારણ કે આપણને બધાને પોતાની સ્વતંત્ર બુદ્ધિ પર અતિશય ઘમંડ હોય છે. આપણને લાગે છે કે પરિસ્થિતિનું વિશ્લેષણ કરીને આપણે જાતે યોગ્ય રસ્તો પસંદ કર્યો. પણ જો તમારી સામે આવતી માહિતી, ચિંતાઓ અને વિકલ્પો જ કોઈ બીજાએ ગોઠવ્યા હોય, તો તમારી ‘મુક્ત ઇચ્છા’ માત્ર એક મૃગજળ છે. તમે પોતાની જાળમાં નહીં, બીજાએ બિછાવેલા પાંજરામાં પોતાની મેળે ચાલીને જાઓ છો.

આપણા ક્રિકેટના મેદાન પર આ રમત અવારનવાર જોવા મળે છે. ચેન્નાઈની ધીમી પિચ પર ટેસ્ટ મેચ ચાલતી હોય અને સામે એક આક્રમક યુવા બેટ્સમેન ઊભો હોય. કપ્તાન ઑફ-સ્ટમ્પની બહાર કવર્સ અને લોંગ-ઑફ ખુલ્લા રાખે છે, જ્યારે ડીપ પોઇન્ટ પર કોઈ ફિલ્ડર નથી હોતો. બોલર જાણીજોઈને સતત ત્રણ બોલ બહાર અને લલચાવનારી ફ્લાઇટ સાથે ફેંકે છે. બેટ્સમેનને લાગે છે કે સામે ખાલી મેદાન છે અને રન લૂંટવાની આ સોનેરી તક છે. તે કવર ડ્રાઇવ ફટકારે છે અને કવર્સ પર અગાઉથી ગોઠવાયેલા ફિલ્ડરના હાથમાં આસાન કેચ આપી બેસે છે. તેને લાગે છે કે તેણે ખોટો શૉટ માર્યો, પણ હકીકતમાં શોટ તેણે નહીં, કપ્તાનના રિફ્લેક્ટિવ કંટ્રોલે મરાવ્યો હતો.

સામેવાળો જીતે ત્યારે નહીં, પણ જ્યારે તે પોતાની મરજીથી આપણી જ બનાવેલી ભૂલ દોહરાવે ત્યારે ખરી રમત પૂરી થાય છે.