મૂળિયાંથી નવનિર્માણ

જૂના મકાનની દીવાલો પર માત્ર ચૂનો લગાવવાથી મકાન નવું બનતું નથી. તિરાડો ઢંકાઈ જાય છે, પણ પાયો એ જ સડેલો રહે છે. મોટાભાગની સંસ્થાઓ સુધારાના નામે આવો ચૂનો જ લગાવતી હોય છે. જ્યારે કોઈ પ્રક્રિયા સદંતર નકામી થઈ જાય, ત્યારે તેને સુધારવાની મથામણ છોડીને શૂન્યથી ફરી વિચારવાની પદ્ધતિ એટલે પુનઃરચના. જૂનું જે છે તેને સંપૂર્ણપણે ભૂંસી નાખો અને કોરી સ્લેટ પર નવેસરથી નક્શો દોરો. આ વિચાર કોઈ ધીમા કે ક્રમિક ફેરફારની તરફેણ કરતો નથી, તે સીધા ધરમૂળથી પરિવર્તનની માગ કરે છે.

આ વિચાર વ્યવસાય જગતમાં ૧૯૯૩ની આસપાસ જોરશોરથી ગાજ્યો. માઇકલ હેમર અને જેમ્સ ચૅમ્પી નામના બે વિચારકોએ તેમના પુસ્તકમાં આ ખ્યાલ દુનિયા સામે મૂક્યો. તેમનો તર્ક સીધો અને સણસણતો હતો. આપણે વર્ષોથી જૂની ફાઇલો, જૂના નિયમો અને અપ્રસ્તુત પદાનુક્રમોને આધુનિક ટેકનોલોજી વડે માત્ર ઝડપી બનાવવાની ભૂલ કરીએ છીએ. ખરેખર તો પ્રશ્ન એ પૂછવાનો છે કે આ પ્રક્રિયાની જરૂર જ શી છે? જો આ કંપની આજે પહેલીવાર શરૂ કરવાની હોત, તો આપણે આ કામ કઈ રીતે કરત?

આ અભિગમનું સૌથી મોટું જોખમ તેની નિર્દયતા છે. કંપનીઓ ઘણીવાર તેને કર્મચારીઓની છટણી કરવાનું બહાનું બનાવી લે છે. જૂની પદ્ધતિઓ તોડી પાડવી સહેલી છે, પણ નવી વ્યવસ્થા યોગ્ય રીતે ગોઠવવી અત્યંત અઘરી છે. મોટાભાગના મેનેજરો માત્ર કાગળ પર ખાના બદલે છે, માનસિકતા બદલતા નથી. સાચું નવનિર્માણ કાર્યક્ષમતા વધારે છે, પણ અડધા પડધા અમલથી કંપની અરાજકતાના ખાડામાં પડે છે.

ભારતની એક જૂની વિશાળ સિમેન્ટ કંપનીનો દાખલો લો. ડીલરને માલ જોઈતો હોય તો ઓર્ડર પહેલાં જિલ્લા સેલ્સમેન પાસે જાય. ત્યાંથી પ્રાદેશિક મેનેજર, પછી હેડ ઓફિસનું એકાઉન્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ અને છેલ્લે ફેક્ટરીનો ડિસ્પેચ વિભાગ. આખી પ્રક્રિયામાં બાર સહીઓ અને સાત દિવસ બગડતા. કંપનીએ સોફ્ટવેર લાવ્યા પછી પણ સાત દિવસ જ લાગ્યા, કારણ કે કમ્પ્યુટરમાં પણ એ જ બાર લોકોની મંજૂરી ફરજિયાત હતી. આ માત્ર સુધારો હતો. સાચું પરિવર્તન ત્યારે આવ્યું જ્યારે એમણે આખી વ્યવસ્થા ફગાવી દીધી. ડીલર સીધો ઍપ પર ઓર્ડર નાખે, સિસ્ટમ ક્રેડિટ ચેક કરે અને સીધો ટ્રક રવાના થાય. વચેટિયા બધા ગાયબ.

જૂના રસ્તા પર નવી મોટર દોડાવવાથી અંતર ઘટતું નથી, નવો હાઈવે જ બાંધવો પડે છે.