રેટિંગ એપ્રોચ

કોઈપણ માણસ કે પેઢી પર ભરોસો કરવો કે નહીં, એ નિર્ણય લેવાની બે રીતો છે. પહેલી રીત જૂની છે: આંખોમાં આંખ પરોવીને પારખવું, વડીલોની શાખ પૂછવી અને દિલની વાત માનવી. બીજી રીત ઠંડી અને હિસાબી છે: લાગણીઓને બાજુએ મૂકીને નક્કી કરેલા ચોક્કસ માપદંડો પર ગુણ આપવા. આ બીજી પદ્ધતિ એટલે રેટિંગ એપ્રોચ. નાણાકીય જગતમાં ક્રેડિટ રેટિંગ એજન્સીઓ અને જોખમ માપનારા નિષ્ણાતો આ પદ્ધતિ વાપરે છે. કોઈ કંપની દેવું ચૂકવી શકશે કે ઉઠમણું કરશે, તે અટકળોથી નહીં પણ તાર્કિક માળખાથી નક્કી થાય છે.

આ પદ્ધતિ કોઈ એક વિચારકની ખાનગી શોધ નથી. વીસમી સદીમાં જ્યારે મૂડીબજારો વિશાળ બન્યા અને લેણદાર-દેણદાર વચ્ચેનો સીધો સંપર્ક તૂટ્યો, ત્યારે રેટિંગ એજન્સીઓએ વ્યવસ્થિત મોડેલ બનાવ્યા. આ અભિગમમાં સંસ્થાની આવક, જૂનો ઇતિહાસ, બજારની સ્થિતિ અને વ્યવસ્થાપનની તાકાત જેવા દરેક પાસાને ચોક્કસ ગુણાંક આપવામાં આવે છે. બધા ખાના ભરાઈ જાય પછી એક અંતિમ સ્કોર બહાર આવે છે. એ સ્કોર નક્કી કરે છે કે કંપનીને વ્યાજ સસ્તું મળશે કે પછી કોઈ તેને ઉધાર પણ નહીં આપે.

આ વિચારનું મહત્ત્વ પારદર્શિતામાં છે, પણ એની સાથે એક મોટો છટકબારી પણ છે. જ્યારે તમે જટિલ માનવીય સ્વભાવ અને વેપારને માત્ર આંકડાના ચોકઠામાં પૂરી દો છો, ત્યારે કાગળ પર બધું ઉત્તમ દેખાય છતાં જમીન પર ધંધો સડી ગયેલો હોઈ શકે છે. વર્ષ ૨૦૦૮ની વૈશ્વિક આર્થિક મંદી વખતે આ જ બન્યું હતું. ટોચનું રેટિંગ ધરાવતી સિક્યોરિટીઝ એક જ ઝાટકે કાગળના ડૂચા સાબિત થઈ હતી. ફોર્મ્યુલા ગમે તેટલી પાકી હોય, પણ ફોર્મ્યુલા બનાવનારની આંખ બહાર ઘણુંબધું છૂટી જાય છે.

સુરતના કાપડ બજાર કે મહિધરપુરાના હીરા બજારમાં આનો વિરોધાભાસ રોજ જોવા મળે છે. સુરતનો વેપારી વર્ષો સુધી ચોપડા કે સરકારી રેટિંગ જોયા વગર માત્ર ચિઠ્ઠી પર કરોડોનો માલ આપી દેતો હતો. હવે નવી પેઢી મલ્ટિનેશનલ કંપનીઓની જેમ રેટિંગ એપ્રોચ અપનાવે છે. પાર્ટીનું પાન કાર્ડ, જીએસટી રિટર્ન અને બેંક ક્રેડિટ સ્કોર ચકાસ્યા પછી જ માલ મોકલે છે. છતાં છેતરાય છે. કારણ કે ચોપડા સજાવીને આવેલા નવા વેપારીનો સ્કોર ઊંચો હોય છે, પણ પેઢીના મૂળિયાં પોલાં હોય છે.

ચોપડાના માર્ક્સ જોઈને કરેલો વિશ્વાસ ઘણીવાર માત્ર એક સુઘડ છેતરપિંડી સાબિત થાય છે.