મેઘધનુષી છળ

કોઈ માણસને એક જ શ્વાસે બે પરસ્પર વિરોધી ગુણો આપી દો. કહો કે તમે અંદરથી ખૂબ શાંત છો, પણ ક્યારેક ગુસ્સો ભભૂકી ઊઠે છે. સામેવાળો ગદગદ થઈ જશે. એને લાગશે કે તમે એનો આત્મા વાંચી લીધો. આ માનસિક ચાલબાજીને કોલ્ડ રીડિંગની ભાષામાં 'રેઈનબો રુઝ' કહે છે. મેઘધનુષની જેમ આમાં વ્યક્તિત્વના બધા રંગો એકસાથે ફેંકવામાં આવે છે. માનવસ્વભાવ જ એવો છે કે એ માત્ર એ રંગ પકડી લેશે જે એને અનુકૂળ છે. તમે ક્યારેય ખોટા પડી જ ન શકો.

આ યુક્તિ જાદુગરો, ઢોંગી જ્યોતિષીઓ અને માર્કેટિંગ ગુરુઓની ફેવરિટ છે. લેખક ઇયાન રોલેન્ડે પોતાના કોલ્ડ રીડિંગ પરના પુસ્તકમાં આ કળાનું વિચ્છેદન કર્યું હતું. મગજ વિરોધાભાસમાં સત્ય શોધવા ટેવાયેલું છે. જ્યારે તમે કહો છો કે 'તમે બહારથી મજબૂત દેખાઓ છો પણ અંદરથી એકલા છો', ત્યારે સાંભળનાર તરત પોતાની અંગત સ્મૃતિઓ ખોળી કાઢે છે. એ ભૂલી જાય છે કે આ વાક્ય પૃથ્વી પરના ૮૦૦ કરોડ જીવો પર એટલું જ સાચું પડે છે.

આ છળ આપણને અરીસો નથી બતાવતો, બલ્કે આપણી પોતાની પક્ષપાતી વિચારસરણીનો લાભ ઉઠાવે છે. જે વાત સામાન્ય અને દ્વિઅર્થી છે, તેને આપણે અત્યંત અંગત અને ઊંડી માની બેસીએ છીએ. નેતાઓ, સેલ્ફ-હેલ્પ લેખકો અને કોર્પોરેટ મોટિવેટર્સ આ જ ભાષા બોલે છે. તેઓ એવી વાત કહે છે જેનો વિરોધ શક્ય જ નથી, કારણ કે વિરોધ તો એ જ વાક્યના બીજા છેડે પહેલેથી ગોઠવી રાખ્યો હોય છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં યુપીએસસીની તૈયારી કરતા વિજયને જુઓ. ત્રણ વર્ષથી પ્રિલિમ્સ ક્લિયર થતી નથી. હતાશ થઈને એ એક મોંઘા મોટિવેશનલ કાઉન્સિલર પાસે જાય છે. કાઉન્સિલર ટેબલ પર હાથ મૂકીને ગંભીર અવાજે કહે છે, 'વિજય, તારામાં અદભુત શિસ્ત છે, પણ ઘણીવાર તારું મન વહી જાય છે. તું ખૂબ સામાજિક છે, પણ અંદરથી તને એકાંત ગમે છે.' વિજયની આંખો પહોળી થઈ જાય છે. એ ફીના ૨૫,૦૦૦ રૂપિયા તરત ગણી આપે છે. એને લાગે છે કે ગુરુજીએ એની રગ પકડી લીધી. હકીકતમાં ગુરુજીએ માત્ર સિક્કાની બંને બાજુ એકસાથે ઉછાળી દીધી હતી.

જે માણસ તમને તમારા બંને છેડા એકસાથે બતાવીને આંજી નાખે, સમજી લેવું કે એ તમારો નહીં, પોતાના ગલ્લાનો અભ્યાસ કરી રહ્યો છે.