રેઈન પદ્ધતિ

મનમાં અચાનક ક્રોધ કે હતાશાનો ઉભરો આવે ત્યારે માણસ બે જ ભૂલો કરે છે. કાં તો તે લાગણી સામે લડવા બેસી જાય છે, અથવા તેના વહેણમાં તણાઈને કોઈ ગાંડો નિર્ણય લઈ બેસે છે. આ બંને અંતિમોમાંથી બચવા માટે મનોવિજ્ઞાનમાં એક સરળ રસ્તો છે: રેઈન પદ્ધતિ. આ કોઈ જટિલ ધ્યાન કે હિમાલય જવાની સાધના નથી. લાગણીઓના વાવાઝોડા વખતે પગ જમીન પર રાખવાની ચાર પગલાંની માનસિક ટેકનિક છે.

આ સંક્ષિપ્ત શબ્દ ૧૯૮૦ના દાયકામાં ધ્યાન-શિક્ષિકા મિશેલ મેકડોનાલ્ડે ઘડ્યો હતો, પણ પાછળથી અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક તારા બ્રાચે પોતાની કિતાબોમાં તેને અત્યંત લોકપ્રિય બનાવ્યો. ‘રેઈન’ એટલે ચાર અક્ષરોનો સરવાળો. પહેલો આર એટલે ‘રેકગ્નાઈઝ’—ઓળખો કે અંદર શું ચાલી રહ્યું છે. બીજો એ એટલે ‘અલાઉ’—તે લાગણીને દબાવ્યા વિના ક્ષણવાર માટે રહેવા દો. ત્રીજો આઈ એટલે ‘ઇન્વેસ્ટિગેટ’—શરીરમાં અને મનમાં તપાસો કે આ લાગણી ક્યાં દુખે છે. અને ચોથો એન એટલે ‘નૉન-આઇડેન્ટિફિકેશન’—સમજો કે તમે પોતે ક્રોધ નથી, ક્રોધ માત્ર તમારામાંથી પસાર થતું એક મોજું છે.

માણસ મુશ્કેલીમાં એટલા માટે નથી મુકાતો કે તેને ગુસ્સો આવ્યો. મુશ્કેલી ત્યારે થાય છે જ્યારે તે ગુસ્સો પોતે જ બની જાય છે. જ્યારે તમે અંદરના ઉકળાટને એક તટસ્થ પ્રેક્ષકની જેમ જોતાં શીખી જાઓ છો, ત્યારે મગજનો આવેગ આપોઆપ ઓસરી જાય છે. આત્મનિયંત્રણ કોઈ સ્નાયુબળ નથી, માત્ર જાગૃતિની કરામત છે.

ધારો કે ગોંડલ માર્કેટ યાર્ડમાં મગફળી લઈને ગયેલા બિપિનભાઈ છે. આખો દિવસ તડકામાં ઊભા રહ્યા પછી દલાલે ટેકાના ભાવ કરતાં પણ ૨૦૦ રૂપિયા ઓછા બોલ્યા. બિપિનભાઈનું લોહી ઊકળી ઊઠ્યું. ગાળ ભાંડવાનું મન થયું. પણ ત્યાં જ તેમણે આ ચાર પગલાં વાપર્યા. પહેલાં સ્વીકાર્યું કે હા, મને સખત ક્રોધ ચડ્યો છે. પછી આવેગને રોકવાને બદલે ઊંડો શ્વાસ લીધો. જોયું કે છાતીના ધબકારા વધી ગયા છે અને હાથ ધ્રૂજે છે. અંતે જાતને કહ્યું કે આ વેપારીની બદમાશી છે, મારો સ્વભાવ નથી. આવેગ શમી ગયો. તેમણે તાત્કાલિક ઝઘડો કરવાને બદલે શાંતિથી માલ બીજી મંડળીમાં લઈ જવાનો પાકો નિર્ણય કર્યો.

લાગણીઓ મહેમાન જેવી હોય છે, તેને ઘરમાંથી કાઢી મૂકવાની જરૂર નથી; બસ તેને ઘરનો માલિક ન બનવા દો.