ક્વર્ટી ભૂલ

તમારા સ્માર્ટફોન કે લેપટોપના કીબોર્ડ પર નજર નાખો. ઉપરની પહેલી લાઇન Q-W-E-R-T-Y થી શરૂ થાય છે. આ કોઈ વૈજ્ઞાનિક રીતે શ્રેષ્ઠ ગોઠવણ નથી. ઊલટાનું, તે ટાઇપિંગ ધીમું કરવા માટે બનાવવામાં આવી હતી. ઓગણીસમી સદીમાં ક્રિસ્ટોફર શોલ્સે જૂના મિકેનિકલ ટાઇપરાઇટર બનાવ્યા ત્યારે ઝડપી ટાઇપિંગથી તેની ધાતુની કી સામસામે અથડાઈને જામ થઈ જતી હતી. એટલે વારંવાર વપરાતા અક્ષરોને જાણીજોઈને દૂર ગોઠવવામાં આવ્યા. મશીનો બદલાયા, કમ્પ્યુટર આવ્યા, કાચના સ્ક્રીન આવ્યા. જામ થવાનો ભય પૂરો થઈ ગયો. છતાં દુનિયા હજુ પણ એ જ અણઘડ ડિઝાઇનને વળગી રહી છે. અર્થશાસ્ત્રમાં આને ‘પાથ ડિપેન્ડન્સ’ કહેવાય છે, અને રોજિંદી ભાષામાં આ ક્વર્ટી ભૂલ છે.

આ વિચારને અર્થશાસ્ત્રી પૌલ ડેવિડે ૧૯૮૫ના પોતાના એક પ્રખ્યાત લેખ દ્વારા ચર્ચામાં આણ્યો હતો. તેમનો સવાલ સીધો હતો: જ્યારે એક વાર કોઈ ટેકનોલોજી કે નિયમ વ્યાપક બની જાય, ત્યારે એ ભલે ગમે તેટલો બિનકાર્યક્ષમ હોય, તેને બદલવો લગભગ અશક્ય બની જાય છે. આપણે કોઈ ઉત્તમ વ્યવસ્થા પસંદ નથી કરતા, માત્ર જૂની આદતનો બોજ ઢાંઢાની જેમ ખેંચતા રહીએ છીએ.

આ ભૂલ આપણી વ્યવસ્થામાં ઊંડે સુધી ઘર કરી ગઈ છે. આપણી સરકારી કચેરીઓ કે બાબુશાહી આનું જીવંત મ્યુઝિયમ છે. કોઈપણ કલેક્ટર કચેરી કે મામલતદાર ઓફિસમાં જાઓ. ત્યાં આજેય કમ્પ્યુટર હોવા છતાં દસ પાનાની ફાઇલ પર લીલી શાહીથી ‘નોટિંગ’ લખાય છે. એક સહી માટે ફાઇલ સાત ટેબલ પર ફરે છે. આ પદ્ધતિ અંગ્રેજોએ ૧૮૫૭ના બળવા પછી પોતાના શંકાસ્પદ બાબુઓ પર નજર રાખવા બનાવી હતી. આજે અંગ્રેજો ગયા, સંચાર સેકન્ડોમાં થાય છે, પણ પેપરક્લિપ અને લાલ પટ્ટીવાળી ફાઇલ હજી ત્યાં જ છે. કોઈ બાબુ પૂછતો નથી કે આ ચક્કરની હવે જરૂર શું છે.

માણસજાત પોતાની જૂની ભૂલોનું સ્મારક બનાવીને તેની પૂજા કરવામાં માહિર છે. ખર્ચાળ અને તકલીફ આપતી રીતો આપણને માત્ર એટલા માટે પવિત્ર લાગે છે કારણ કે આપણા વડીલો પણ એ જ ભોગવતા હતા. અનુકૂળતા કરતાં જડતાની તાકાત હંમેશાં વધારે હોય છે.

જે વ્યવસ્થા ભૂતકાળની લાચારી હતી, તેને પરંપરા માની લેવી એ જ માણસની સૌથી મોટી બૌદ્ધિક આળસ છે.