શાંતિવાદની જડતા

જગતમાં અન્યાય ચાલતો હોય અને તમે આંખો મીંચીને કહો કે બધું ઈશ્વરની મરજીથી થાય છે, એનું નામ ક્વાઈટિઝમ. આ કોઈ સાચી સાધના નથી, માત્ર પલાયનવાદ છે. સત્તરમી સદીમાં કેથોલિક ચર્ચના રહસ્યવાદી વિચારક મિગેલ ડી મોલિનોસે આ વિચારને ધાર્મિક રૂપ આપેલું. એમનું માનવું હતું કે માણસે પોતાની ઈચ્છાઓ સાવ શૂન્ય કરી દેવી જોઈએ અને કોઈ પણ સાંસારિક કે સામાજિક બાબતમાં દખલ ન કરવી જોઈએ. ચર્ચે તો પાછળથી આને અધર્મ ગણાવીને ફગાવી દીધો, પણ રાજકારણ અને સમાજમાં આ રોગ કાયમ માટે ઘર કરી ગયો. અનિષ્ટ સામે લડવાને બદલે માત્ર ચૂપચાપ બેસી રહેવું અને એને ઊંચી આધ્યાત્મિકતા ગણાવવી, એ આ ખ્યાલનો મૂળ સાર છે.

આ વિચાર ખતરનાક એટલા માટે છે કારણ કે એ કાયરતાને પવિત્રતાનો મુગટ પહેરાવી દે છે. જ્યારે માણસ માની લે છે કે સંસારના બનાવો પર પોતાનો કોઈ અંકુશ નથી, ત્યારે તે વ્યવસ્થાના અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવાનું બંધ કરી દે છે. જે પ્રજા કે જે વ્યક્તિ આ માનસિકતા સ્વીકારે, તેનું શોષણ કરવું શાસકો માટે ડાબા હાથનો ખેલ બની જાય છે. અત્યાચાર સહન કરવો એ કોઈ સદ્ગુણ નથી. જે સ્થિતિ તમે બદલી શકો છો તેને ભાગ્યના નામે છોડી દેવી એ એક પ્રકારની બૌદ્ધિક આળસ છે. શાંતિ અને નિષ્ક્રિયતા વચ્ચે મોટો ફરક છે, પણ આ સિદ્ધાંત એ બેઉને ભેળવી દે છે.

આપણા દેશના ઇતિહાસમાં રજવાડાંઓની દશા આનું ચોખ્ખું ઉદાહરણ છે. અઢારમી અને ઓગણીસમી સદીમાં જ્યારે બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની એક પછી એક રાજ્ય ગળી રહી હતી, ત્યારે અનેક રજવાડાંઓના દીવાનો અને ઠાકોરો મહેલોમાં અફીણના નશામાં કે ભજન-કીર્તનમાં ખોવાયેલા રહેતા. તેઓ માનતા કે બહાર જે ધિંગાણું ચાલે છે તે રાજનીતિ છે અને આપણું કામ આત્માની શાંતિ જાળવવાનું છે. કંપની સરકારે રેસિડેન્ટ નીમીને આખી સત્તા પડાવી લીધી, છતાં આ શાસકો પોતાની આંતરિક શાંતિના ગુમાનમાં રહ્યા. પ્રજા લૂંટાતી રહી અને રાજાઓ ઈશ્વરના ભરોસે બેસીને પોતાની લાચારીને ત્યાગ ગણાવતા રહ્યા. જ્યારે જાગ્યા ત્યારે પગ નીચેથી ધરતી સરકી ચૂકી હતી.

આજના મધ્યમવર્ગીય જીવનમાં પણ આ જડતા બહુ સામાન્ય છે. સોસાયટીમાં ગેરકાયદે બાંધકામ થાય, ઓફિસમાં બોસ કોઈ સાથીદારનું શોષણ કરે કે દેશમાં ભ્રષ્ટાચાર વધે, ત્યારે આપણે કહીએ છીએ કે આપણને શું ફરક પડે છે, આપણે આપણું કામ કરો ને સુખી રહો. આ કોઈ ડહાપણ નથી. પોતાના નાના સુખના કવચમાં પુરાઈ જવું એ આધુનિક શાંતિવાદ છે. જ્યારે તમે અન્યાય સામે આંખ આડા કાન કરો છો, ત્યારે તમે શાંત નથી હોતા; તમે માત્ર ગુનેગારના સાગરીત બનો છો.

અન્યાય સામે મૌન રહેવું એ આધ્યાત્મિક શાંતિ નથી, ગુલામીની આગોતરી સ્વીકૃતિ છે.