સંખ્યાત્મક વિરોધાભાસ

આંકડા ક્યારેય જૂઠું નથી બોલતા, એવું માનવું એ ભોળપણ છે. સંખ્યાત્મક વિરોધાભાસ એટલે એવી સ્થિતિ જ્યાં તમે માત્ર આંકડાકીય માપદંડોને સાચા માનીને નિર્ણય લો છો, પણ વાસ્તવિક પરિણામ સાવ ઊલટું અને અપેક્ષાથી વિપરીત આવે છે. કાગળ પર જે ગણતરી બહુ સામાન્ય કે નબળી દેખાતી હોય, તે હકીકતમાં આખી સિસ્ટમનું સ્વરૂપ બદલી નાખવાની તાકાત ધરાવે છે. ગણિત સાચું પડે છે, પણ જીવન ખોટું પડી જાય છે.

આ વિચાર ઉત્ક્રાંતિ જીવવિજ્ઞાનમાંથી આવ્યો છે. વૈજ્ઞાનિક સ્ટીફન એમ. શુસ્ટરે ઈસવીસન ૨૦૦૯માં આ ખ્યાલ વિગતવાર મૂક્યો હતો. તેમણે જીવોમાં જીવન ટકાવી રાખવાની શક્તિ અને સાથી પસંદ કરવાની પ્રક્રિયા વચ્ચેના સંબંધની તપાસ કરી હતી. આંકડાકીય દ્રષ્ટિએ સાથીની પસંદગીનું બળ કુદરતના સીધા પડકારો કરતાં નાનું દેખાતું હતું, પણ લાંબા ગાળે આ જ નબળી દેખાતી પ્રક્રિયાએ જીવોમાં સૌથી મોટા અને આશ્ચર્યજનક શારીરિક ફેરફારો સર્જ્યા હતા. દેખીતો નાનો આંકડો વાસ્તવમાં મોટું પરિવર્તન છુપાવીને બેઠો હોય છે.

આપણે માપી શકાય તેવી બાબતોને જ મહત્ત્વપૂર્ણ માની લેવાની ભૂલ સતત કરીએ છીએ. પગાર, ઉંમર, સંપત્તિ, વજન કે ફોલોઅર્સ જેવા આંકડા આંખ સામે સ્પષ્ટ હોય છે. તેથી આપણે માની લઈએ છીએ કે આ આંકડા સુધરશે એટલે જીવનની ગુણવત્તા આપોઆપ વધી જશે. પણ મનુષ્યની ભાવનાઓ, સંવાદની ભાષા કે સમર્પણ કોઈ એક્સેલ શીટમાં નોંધાતાં નથી. જ્યારે માત્ર ગણી શકાય તેવા આંકડા પર જીવન ચાલે છે, ત્યારે સંબંધો અને વ્યવસાયો અંદરથી ખોખલા થઈ જાય છે.

આ વિરોધાભાસ આપણા લગ્નના બજારમાં નગ્ન સ્વરૂપે દેખાય છે. છોકરાનો વાર્ષિક પગાર, ફ્લેટની સાઈઝ, છોકરીની ઊંચાઈ, ગોત્ર અને જ્યોતિષના ગુણનો તાળો મળી જાય એટલે કુટુંબીજનો હરખાઈ જાય છે. કાગળ પર બંને પક્ષે તમામ આંકડા સો ટકા પરફેક્ટ હોય છે. પણ લગ્નના છ મહિનામાં જ ઘરમાં વાસણો ઊડે છે. કારણ સ્પષ્ટ છે, એકબીજા પ્રત્યેનો આદર, સ્વભાવ અને માનસિક સુમેળ માપવાનું કોઈ મીટર નહોતું. આંકડા પાસ થઈ ગયા, પણ માણસો નાપાસ થઈ ગયા.

જે ચીજને કેલ્ક્યુલેટરમાં ન ગણી શકાય, આખરે એ જ જીવનની કિંમત નક્કી કરે છે.