સંખ્યાત્મક કોઠાસૂઝ

ડેટાના પહાડ નીચે દબાઈ જવું એ આજના જમાનાનો નવો રોગ છે. લોકો માને છે કે સ્પ્રેડશીટમાં હજારો આંકડા ભરી દો એટલે સાચો નિર્ણય આપોઆપ બહાર આવી જશે. આ ભ્રમ છે. ખરી જરૂર આંકડાઓની પાછળ રહેલું સત્ય પકડવાની હોય છે. તેને સંખ્યાત્મક કોઠાસૂઝ કહે છે. આ કોઈ જાદુ નથી. તે ગણિત અને સામાન્ય વ્યવહારબુદ્ધિનો સંગમ છે. આંકડા શું કહી રહ્યા છે અને ક્યાં જૂઠું બોલે છે, તે સવાલ પૂછવાની ક્ષમતા એટલે આ કોઠાસૂઝ.

આ વિચાર કોર્પોરેટ વિશ્લેષણ અને બિઝનેસ સાહિત્યમાંથી આવ્યો છે. ક્રિસ્ટોફર ફ્રેન્ક અને પોલ મેગ્નોને આ શબ્દપ્રયોગને વ્યવસાય જગતમાં ચલણી બનાવ્યો. તેમનો તર્ક સાદો હતો: તમારી પાસે દુનિયાભરની માહિતી હોય પણ જો તમે સાચો પ્રશ્ન ન પૂછી શકો, તો તે બધો ડેટા કચરો છે. આંકડા ગણવા સહેલા છે, પણ તેનો અર્થ તારવવા માટે જીવનનો અનુભવ જોઈએ.

આપણે આંકડાને અંતિમ સત્ય માની લેવાની ભૂલ વારંવાર કરીએ છીએ. એક્સેલ શીટ બનાવનાર માણસ ઘણીવાર વાસ્તવિકતા ભૂલી જાય છે. અસલ દુનિયામાં માત્ર ગણતરી નથી ચાલતી, માણસોની ભાવનાઓ અને અણધાર્યા સંજોગો પણ ચાલે છે. જેને સંખ્યાત્મક કોઠાસૂઝ વરી છે, તે ક્યારેય આંકડા જોઈને અંજાઈ જતો નથી. તે તરત પૂછે છે: આ ગણતરી પાછળનું તર્ક શું છે? ક્યાં કશી ગરબડ છુપાયેલી છે?

ધારો કે અમદાવાદની એક ટ્રાવેલ એજન્સી ચારધામ યાત્રાનું નવું પેકેજ બનાવે છે. મેનેજર ઉત્સાહમાં આવીને ડેટા બતાવે છે કે ગયા વર્ષે ઓનલાઇન પૂછપરછમાં પચાસ ટકા ઉછાળો આવ્યો હતો, માટે આ વર્ષે દસ નવી લક્ઝરી બસો ખરીદી લઈએ. પણ અનુભવી ટૂર ઓપરેટર તરત બ્રેક મારે છે. તે જાણે છે કે પૂછપરછ કરનારા મોટાભાગના લોકો યુવાનો હતા, જ્યારે ખરેખર યાત્રાએ જનારા સાઠ વર્ષ વટાવી ચૂકેલા વડીલો છે. ઉત્તરાખંડના રસ્તા, વરસાદની સીઝન અને હોટેલોની વાસ્તવિક સ્થિતિ શીટમાં દેખાતી નથી. આંકડા સાચા હતા, પણ સમજ અધૂરી હતી. અનુભવી માણસે આંકડાને જમીની વાસ્તવિકતા સાથે સરખાવીને જોયો.

આજના યુગમાં કમ્પ્યુટર તમને સેકન્ડોમાં ગણતરી કરી આપશે, પણ નિર્ણયો લેવાનું કામ હજુય માણસનું છે. જે વ્યક્તિ આંકડાની સાથે લોજિક ભેળવી શકતી નથી, તે ખોટા નિર્ણયોની કતારમાં સૌથી આગળ ઊભી રહે છે.

આંકડા રસ્તો બતાવી શકે છે, પણ ડ્રાઇવિંગ તો હંમેશાં કોઠાસૂઝથી જ થાય છે.