ગણતરી પૂર્વગ્રહ

જે માપી શકાય છે તે જ સાચું છે, એવી માન્યતા એક રોગ છે. માણસ આંકડા જોઈને અંજાઈ જાય છે. જે બાબતને ટેબલ કે ચાર્ટમાં ઢાળી ન શકાય, તેને આપણું ભેજું મહત્વહીન ગણી લે છે. આ માનસિક ખામીને મેનેજમેન્ટની ભાષામાં ક્વોન્ટિફિકેશન બાયસ કહે છે. જે ગણી શકાય છે તેનું મૂલ્ય આપણે અતિશય વધારી દઈએ છીએ, અને જે અનુભવી શકાય છે તેને બાજુ પર ધકેલી દઈએ છીએ.

આ શબ્દ કોઈ એક વ્યક્તિની અંગત શોધ નથી. ચાર્લી મંગર જેવા રોકાણકારો અને પેટ્રિક લેન્સિઓની જેવા લેખકો આ મર્યાદા વિશે વારંવાર ચેતવતા રહ્યા છે. માણસ જટિલતાથી ડરે છે. તેને સ્પષ્ટ, સપાટ સાબિતી જોઈએ છે. દયા, સંસ્કાર, ગૌરવ કે સંતોષ જેવા ગુણોને તમે ગણી શકાતા નથી. એટલે સંસ્થાઓ અને સત્તાધીશો આ બધાં અદ્રશ્ય પરિબળોને નકામા ગણીને કચરાપેટીમાં પધરાવી દે છે.

આ પૂર્વગ્રહથી વ્યવસ્થા અંદરથી પોકળ બની જાય છે. જ્યારે અંકગણિત જ આખરી સત્ય બની જાય, ત્યારે લોકો માત્ર આંકડા સુધારવાની રમત રમે છે. મૂળ ઉદ્દેશ્ય મરી પરવારે છે. કાગળ પર પ્રગતિના મોટા આંકડા દેખાય છે, પણ જમીન પર સડો પેસી ગયો હોય છે. જીવનની સૌથી મૂલ્યવાન બાબતો ક્યારેય એક્સેલ શીટના ખાનાઓમાં પુરાતી નથી.

આપણી રેલવે અને શહેરી ટ્રાફિક વ્યવસ્થા આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. મંત્રાલય અહેવાલ બહાર પાડે છે કે નેવું ટકા ટ્રેનો સમયસર દોડી રહી છે. કાગળ પર આંકડો શાનદાર લાગે છે. પણ જનરલ ડબ્બામાં ગૂંગળાતા મુસાફરની લાચારી કયા ખાનામાં નોંધાશે? શહેરના ટ્રાફિક પોલીસ મેમો ફાડવાના અને દંડ વસૂલવાના ટાર્ગેટ પૂરા કરવામાં વ્યસ્ત હોય છે. રસ્તા પર શિસ્ત આવી કે કેમ તે કોઈ ગણતું નથી. પાંચ કરોડનો દંડ વસૂલાયો એ આંકડો અખબારમાં છપાય છે, પણ નાગરિકનું બ્લડપ્રેશર ક્યારેય આંકડા બનતું નથી.

જે બધું ગણી શકાય છે તે કિંમતી નથી હોતું, અને જે ખરેખર કિંમતી છે તે ક્યારેય ગણી શકાતું નથી.