પિગ્મેલિયન અસર

તમે કોઈ વ્યક્તિ પાસેથી જેવી અપેક્ષા રાખો છો, તે ધીમે ધીમે બરાબર તેવી જ બની જાય છે. કોઈને સતત કહો કે એ હોશિયાર છે, તો એનું મગજ ચમત્કાર કરવા માંડશે. કોઈને સવાર-સાંજ સંભળાવો કે એ નકામો છે, તો એ ખરેખર કચરો સાબિત થઈને રહેશે. આ કોઈ જાદુ નથી, આપણી માનસિકતાની કરામત છે. સામેવાળાની ક્ષમતા કરતાં આપણી દૃષ્ટિ વધુ વજનદાર સાબિત થાય છે.

ગ્રીક પુરાણકથામાં પિગ્મેલિયન નામના શિલ્પીએ હાથીદાંતની એક અદ્ભુત સ્ત્રીમૂર્તિ બનાવી હતી. એ મૂર્તિ એટલી સુંદર હતી કે શિલ્પી પોતે એના પ્રેમમાં પડી ગયો અને આખરે દેવીએ એ મૂર્તિમાં પ્રાણ ફૂંક્યા. આ રૂપક પરથી ૧૯૬૮માં મનોવૈજ્ઞાનિક રોબર્ટ રોઝેન્થાલ અને લેનોર જેકોબસને આ ખ્યાલ સ્થાપિત કર્યો. એમણે એક શાળાના શિક્ષકોને જૂઠું કહ્યું કે કેટલાક સામાન્ય બાળકો અસાધારણ બુદ્ધિશાળી છે. આઠ મહિના પછી પરિણામ આવ્યું ત્યારે શિક્ષકોની માત્ર ઊંચી અપેક્ષાને કારણે એ બાળકો ખરેખર તેજસ્વી સાબિત થયા હતા.

આ અસર પાછળનું ગણિત સાવ સીધું છે. જ્યારે તમે કોઈના પર વિશ્વાસ મૂકો છો, ત્યારે તમારી બોલી, તમારી આંખો અને તમારા વર્તનમાં સૂક્ષ્મ બદલાવ આવે છે. તમે અજાણતાં જ એને વધુ તક આપો છો, એની ભૂલો માફ કરો છો અને પડકારો ઝીલવા પ્રોત્સાહિત કરો છો. સામેવાળો માણસ આ અદ્રશ્ય આદરને પોતાની અંદર ઉતારી લે છે. એની પોતાની ક્ષમતા વિશેની માન્યતા બદલાઈ જાય છે.

ગુજરાતી ઘરસંસારમાં સાસુ અને નવી વહુનો સંબંધ આ અસરનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. સાસુ પહેલેથી જ માની લે કે નવી વહુ આળસુ છે અને ઘર સાચવી નહીં શકે. પરિણામે સાસુનું દરેક વાક્ય શંકાથી ભરેલું હોય. વહુ ગભરાય, રસોઈ બગડે અને સાસુ તરત મેણું મારે કે ‘મેં તો પહેલેથી જ કહ્યું હતું!’ પણ જો સાસુ પહેલા દિવસથી વહુને ઘરની લક્ષ્મી માનીને જવાબદારી સોંપે, તો સામાન્ય છોકરી પણ આખું કુટુંબ એકલે હાથે સંભાળી લે છે. આપણે જેવો અરીસો ધરીએ છીએ, સામેવાળો એવો જ ચહેરો બતાવે છે.

માણસને બદલવો હોય તો એને સલાહ ન આપો; એના પ્રત્યેની તમારી અપેક્ષાનું સ્તર ઊંચું કરી દો.