સુખની શોધનો ભ્રમ

સુખ ક્યારેય સીધું પકડાતું નથી. તમે સવારના પહોરમાં નક્કી કરો કે આજે મારે ફક્ત ખુશ જ રહેવું છે, એટલે બપોર સુધીમાં તમે હતાશ થઈ જવાના. આ એક જાણીતો માનસિક છટકબાર છે: સુખને જ્યારે જીવનનો મુખ્ય પ્રોજેક્ટ બનાવી દેવામાં આવે, ત્યારે એ આપોઆપ ગાયબ થઈ જાય છે. મનોવિજ્ઞાનીઓ અને ફિલસૂફો સદીઓથી આ વાત કહેતા આવ્યા છે. ઑસ્ટ્રિયન મનોચિકિત્સક વિક્ટર ફ્રેન્કલે બહુ સ્પષ્ટ લખ્યું હતું કે સુખનો પીછો ન થઈ શકે, એ તો કોઈ સાર્થક કામ કે સંબંધની આડપેદાશ તરીકે આપોઆપ પ્રગટે છે. જ્યારે તમે સુખને લક્ષ્ય બનાવો છો, ત્યારે મગજ સતત એક જ સવાલ પૂછ્યા કરે છે: શું હું અત્યારે પૂરતો ખુશ છું?

આ સવાલ જ ઝેર છે. જેવો તમે તમારી જાતને પૂછો કે તમને મજા આવે છે કે નહીં, કે તરત વાસ્તવિકતામાં રહેલી નાની ખામીઓ આંખે વળગવા માંડે છે. અપેક્ષા અને વાસ્તવિકતા વચ્ચેનો આ ખાડો માણસને વધારે દુઃખી કરે છે. આધુનિક મનોવિજ્ઞાનના પ્રયોગો પણ સાબિત કરે છે કે જે લોકો સુખની ખોજ પાછળ પાગલ હોય છે, તેઓ વધુ એકલતા અને ચિંતા અનુભવે છે. તેઓ સુખને કોઈ ખરીદી શકાય તેવી વસ્તુ સમજે છે.

આ ભ્રમનું સૌથી વરવું પ્રદર્શન આજના સોશિયલ મીડિયા અને વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટીમાં જોવા મળે છે. ફેસબુક કે ઇન્સ્ટાગ્રામ ખોલો એટલે લોકો પોતાની જાતને અતિશય સુખી બતાવવાના તમાશા કરતા દેખાય. કોઈ મનાલીના બરફમાં હસતો ફોટો મૂકે છે, કોઈ નવી ચમકતી કાર સાથે ઊભું છે, તો કોઈ પોતે કેટલી શાંતિ અનુભવે છે તેના સુવાક્યો ફટકારે છે. આ બધું જોઈને ઘરમાં બેઠેલો સામાન્ય ગુજરાતી અસલામત થઈ જાય છે. એ વિચારે છે કે આખી દુનિયા ઉત્સવ મનાવી રહી છે અને પોતે જ ક્યાંક પાછળ રહી ગયો છે.

પછી શરૂ થાય છે દેખાડાની આંધળી દોડ. રેસ્ટોરન્ટમાં ખાવાનું માણવાને બદલે થાળીનો ફોટો પાડીને સ્ટેટસ મૂકવાની ચિંતા પહેલા થાય છે. સુખ અનુભવવાનું રહી જાય છે અને સુખનો પુરાવો દુનિયાને આપવાની ઉતાવળ વધી જાય છે. જ્યારે તમારું ધ્યાન સતત એ માપવામાં હોય કે તમે કેટલા સુખી દેખાઓ છો, ત્યારે અંદરનું અસલ સંતોષ મરી પરવારે છે.

સુખ એ છાયાં જેવું છે; એની પાછળ દોડશો તો એ ભાગશે, કોઈ અર્થપૂર્ણ કામ તરફ ચાલવા માંડશો તો એ મૂંગા મોઢે તમારી પાછળ આવશે.