ખરીદીના ઇરાદાની જાળ

કશુંક ખરીદવાનો વિચાર કરવો અને ખરેખર ખરીદીને વાપરવું, આ બંને વચ્ચે આકાશ-પાતાળનો ફરક છે. આ શબ્દપ્રયોગ બિઝનેસ અને વર્તનશાસ્ત્રના સાહિત્યમાંથી આવે છે. તેનો ચોક્કસ સર્જક કોણ છે તે જાણીતું નથી. પણ આ ભ્રમ બહુ જૂનો અને ઘાતક છે. માણસ જ્યારે કોઈ સાધન, પુસ્તક કે કોર્સ ખરીદવાનું નક્કી કરે છે, ત્યારે મગજને લાગે છે કે અડધું કામ પતી ગયું. ખરીદી કરવાનો માત્ર પાકો ઇરાદો જ આપણને એક ખોટી સંતોષની લાગણી આપી દે છે. વાસ્તવમાં ઉત્પાદકતા શૂન્ય હોય છે, પણ અહંકાર તૃપ્ત થઈ જાય છે.

બજાર આ માનસિક નબળાઈ પર જ નભે છે. સર્વે કરનારા પૂછે કે તમે આ સેવા લેશો? લોકો ઉત્સાહમાં આવીને હા પાડે છે. કંપનીઓ માની લે છે કે વેચાણ પાકું થઈ ગયું. અસલ જિંદગીમાં ખિસ્સામાંથી પૈસા કઢાવતી વખતે એ જ માણસ પાછો હટી જાય છે. બીજી બાજુ, ગ્રાહક તરીકે આપણે માત્ર વસ્તુ ખરીદીને પોતાની જાતને છેતરીએ છીએ. આપણે પુસ્તક ખરીદીએ છીએ કેમ કે આપણને વાંચવાનો નહીં, વિદ્વાન દેખાવાનો ઇરાદો હોય છે. સાધન વસાવવું એ લક્ષ્ય તરફનું પહેલું પગલું હોઈ શકે, પણ લોકો તેને જ અંતિમ મુકામ માની બેસે છે.

આ રોગ સરકારી નોકરી કે યુપીએસસીની તૈયારી કરતા ભારતીય યુવાનોમાં સૌથી વરવો દેખાય છે. દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં રહેતો કોઈ ઉમેદવાર જુઓ. એ મહિનામાં ચાર વાર બુકસ્ટોર પર જશે. દેશના ટોચના શિક્ષકોના મોંઘા ઓનલાઇન લેક્ચર્સ ખરીદશે. દળદાર સંદર્ભગ્રંથો, હાઇલાઇટર અને મોક ટેસ્ટની આખી થપ્પી ટેબલ પર ગોઠવી દેશે. આ બધું ખરીદતી વખતે એને રોમાંચ થાય છે કે પોતે કલેક્ટર બનવાની નજીક પહોંચી ગયો. અસલિયત એ છે કે એમાંથી એક પણ પુસ્તક પૂરેપૂરું વંચાતું નથી. માત્ર નોટ્સ અને સાધનો ખરીદવાના ઇરાદામાં જ મહિનાઓ વેડફાઈ જાય છે.

સાધનોનું કલેક્શન એ કર્મ નથી. ખરીદી કરવી એ માત્ર ઉપભોગ છે, કોઈ પુરુષાર્થ નથી. તમે જિમનું વાર્ષિક સભ્યપદ ખરીદી લો એટલે પેટ અંદર નથી જતું, રોજ પરસેવો પાડવો પડે છે. ઇરાદાઓ મફત હોય છે, પણ પરિણામ મહેનત માગે છે. જ્યાં સુધી આ તફાવત નહીં સમજાય ત્યાં સુધી બજાર તમને તમારા જ ઇરાદાઓ વેચતું રહેશે.

સાધનો એકઠા કરવાથી વિદ્વાન થવાતું નથી; પુસ્તક કબાટની શોભા વધારે છે, મગજની નહીં.