સ્યુફોલોજી

મતદાન માત્ર આંગળી પર શાહી લગાવવાનો ઉત્સવ નથી. એ લાખો માણસોના ગણિત અને મનોવિજ્ઞાનનું અટપટું મિશ્રણ છે. ચૂંટણીના આંકડા, મતદાનની પદ્ધતિઓ અને જનતાના મિજાજનો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ એટલે સ્યુફોલોજી. પ્રાચીન ગ્રીસમાં લોકો કાંકરી એટલે કે 'સ્યુફોસ' ઘડામાં નાખીને મતદાન કરતા, ત્યાંથી આ શબ્દ જન્મ્યો. ૧૯૪૮માં બ્રિટિશ વિદ્વાન ડબ્લ્યુ. એફ. આર. હાર્ડીએ આ શબ્દ ઘડ્યો હતો. આજે એ આંકડાશાસ્ત્ર, સમાજશાસ્ત્ર અને રાજકારણનો ત્રિવેણી સંગમ બની ચૂક્યો છે.

લોકો માને છે કે ચૂંટણીનું પરિણામ માત્ર નસીબ કે નેતાના ભાષણ પર નિર્ભર છે. સ્યુફોલોજિસ્ટ આ ભ્રમ તોડે છે. તે પાછલાં પચાસ વર્ષના બૂથવાર આંકડા ફંફોસે છે, જ્ઞાતિગત સમીકરણો માપે છે અને સેમ્પલ સર્વેના આધારે છૂપા પ્રવાહો પકડે છે. સ્યુફોલોજી માત્ર કોણ જીતશે તેની ભવિષ્યવાણી નથી. જનતાએ કેમ કોઈને જાકારો આપ્યો અને કેમ કોઈને માથે બેસાડ્યા, તેનું પોસ્ટમોર્ટમ છે. લોકશાહીમાં અવાજ વગરના માણસના મનની ગણતરી કરવાનું એ હથિયાર છે.

આ વિજ્ઞાન દરેક જગ્યાએ કામ કરે છે જ્યાં જનતા સામૂહિક પસંદગી કરે છે. ધારો કે સૌરાષ્ટ્રમાંથી સોમનાથ, દ્વારકા કે હરિદ્વાર લઈ જતી ખાનગી લક્ઝરી બસોના ઓપરેટરો છે. એક ટૂર ઓપરેટર માત્ર અંદાજ લગાવે છે કે આ વખતે દિવાળીએ કાશી જનારા વધશે. બીજો ચતુર ઓપરેટર સ્યુફોલોજિસ્ટ જેવું કામ કરે છે. તે છેલ્લાં પાંચ વર્ષના બુકિંગ ડેટા, ટ્રેનોનું વેઇટિંગ લિસ્ટ, ખેડૂતોના કપાસના ભાવ અને વરિષ્ઠ નાગરિકોની તીર્થયાત્રાની માનસિકતા તપાસે છે. કયા ગામમાંથી કયા રૂટ પર પેસેન્જર મળશે તેનો એક્ઝિટ પોલ તે મુસાફરી શરૂ થાય તે પહેલાં જ કાઢી લે છે. પરિણામે તેની બસો ક્યારેય ખાલી દોડતી નથી.

આંકડા ખોટા નથી હોતા, ધારણાઓ ખોટી પડે છે. સ્યુફોલોજી આપણને ટોળાંની બૂમો પાછળ છુપાયેલા શાંત પ્રવાહને વાંચતા શીખવે છે. જે અવાજ ટીવી સ્ટુડિયોમાં સંભળાતો નથી, તે મતદાન મથકના ચોપડામાં નોંધાઈ ચૂકેલો હોય છે.

ટોળું ક્યાં દોડશે તે જાણવા માટે લાઉડસ્પીકર નહીં, જમીન પર પડેલા પગલાંના આંકડા ગણવા પડે છે.