પ્રગતિનું વર્તુળ

માણસને મોટા વચનોથી ભૂખ નથી લાગતી, પરિણામના નાનકડા સ્વાદથી લાગે છે. આ સીધો માનસિક નિયમ છે. જ્યારે તમે કોઈ કામ શરૂ કરો છો, ત્યારે તેનું પરિણામ તરત દેખાય તો મગજમાં ઉત્સાહનો નવો સંચાર થાય છે. એ ઉત્સાહ તમને ફરીથી પ્રયત્ન કરવા પ્રેરે છે. નવો પ્રયત્ન વધુ પ્રગતિ લાવે છે. આ આખું એક અખંડ ચક્ર છે: ક્રિયા, નાની સફળતા, વધેલો આત્મવિશ્વાસ અને ફરીથી મોટી ક્રિયા. જો આ શૃંખલા વચ્ચેથી તૂટી જાય, તો માણસ હતાશ થઈને બેસી જાય છે.

આ વિચાર વ્યવહારિક મનોવિજ્ઞાન અને આધુનિક કાર્યક્ષમતાના સાહિત્યમાંથી આવે છે. લાંબા ગાળાના લક્ષ્યો અસ્પષ્ટ હોય છે, પણ રોજિંદી નાની જીત મગજને રસાયણિક રીતે બાંધી રાખે છે. અંગ્રેજી સાહિત્યમાં આને 'પ્રોગ્રેસ લૂપ' કહે છે. જ્યાં સુધી માણસને પોતાની મહેનતનું મૂર્ત ફળ નજર સામે ન દેખાય, ત્યાં સુધી શિસ્તના નામે અપાતા ભાષણો નકામા સાબિત થાય છે.

આ મોડેલનું સૌથી મોટું રહસ્ય વેગમાં છે. મોટો બદલાવ ક્યારેય એક રાતમાં નથી આવતો. સમસ્યા એ છે કે મોટાભાગના લોકો અંતિમ પરિણામ પાછળ ભાગે છે અને વચ્ચેના પગથિયાં ગણતા નથી. જ્યારે પ્રગતિ અદ્રશ્ય થઈ જાય છે, ત્યારે માણસ ધીરજ ગુમાવી બેસે છે. વિકાસ કોઈ સીધી રેખા નથી, પણ એક વર્તુળ છે જે પોતાની જ ઊર્જા પર ફરે છે.

આ વાત સમજવી હોય તો ગુજરાતના કોઈ ગામડાની સહકારી દૂધ મંડળીમાં જવું પડે. ધારો કે બાબુભાઈ બે ગાયોથી શરૂઆત કરે છે. પહેલાં તેઓ વચેટિયા વેપારીને દૂધ આપતા, જ્યાં હિસાબમાં ગોટાળા થતા અને પૈસા મહિનાઓ સુધી અટવાતા. પછી તેઓ ગામની ડેરી સાથે જોડાયા. સવારે દૂધ ભરાવે, ફેટ મપાય અને કમ્પ્યુટરમાંથી તરત રસીદ નીકળે. દસ દિવસમાં સીધા ખાતામાં રૂપિયા જમા થાય. આ તાત્કાલિક વળતરથી બાબુભાઈને ભરોસો બેઠો. તેમણે પશુ આહાર સારો કર્યો. દૂધ વધ્યું, નફો વધ્યો અને બીજા વર્ષે ત્રીજી ગાય ખરીદી. આ સિસ્ટમે તેમને પ્રગતિના ચક્રમાં ધકેલી દીધા.

જો ખેડૂતને દૂધના પૈસા છ મહિને અનિશ્ચિત રીતે મળતા હોત, તો એણે ક્યારેય નવી ગાય ન ખરીદી હોત. જ્યાં પારદર્શક વળતરનો ફેરો ટૂંકો હોય છે, ત્યાં સામાન્ય માણસ પણ અટક્યા વગર દોડતો થઈ જાય છે.

સિદ્ધિ એ કોઈ દૂરનું સ્ટેશન નથી; દરેક સાચા વળાંક પર મળતી નાની શાબાશી જ આખી મુસાફરી ખેંચી કાઢે છે.