સંભાવનાનું શિક્ષણ

માનવ મગજ ગણિતશાસ્ત્રી નથી, પેટર્ન શોધનાર મશીન છે. જ્યારે અનિશ્ચિત પરિસ્થિતિઓમાં વારંવાર એક જ પ્રકારની ઘટનાઓ બને, ત્યારે માણસ ધીમે ધીમે આંકડાકીય સત્ય પકડી લે છે. આ પ્રક્રિયાને મનોવિજ્ઞાનમાં પ્રોબેબિલિટી લર્નિંગ કહે છે. ૧૯૫૦ના દાયકામાં વિલિયમ કે. એસ્ટેસ જેવા મનોવૈજ્ઞાનિકોએ પ્રાણીઓ અને માણસો પર પ્રયોગો કરીને સાબિત કર્યું હતું કે જીવ પરિણામોની વારંવારતા જોઈને પોતાની અપેક્ષાઓ ગોઠવી લે છે. જો કોઈ ઘટના સિત્તેર ટકા વખત જમણી બાજુ બનતી હોય, તો મગજ પણ સમય જતાં એ જ પ્રમાણમાં અનુમાનો લગાવવા માંડે છે.

આ કોઈ સભાન ગણતરી નથી. આ અજાગ્રત અનુકૂલન છે. આપણે અનુભવોમાંથી સંભાવનાઓ શીખીએ છીએ. નિયમ ચોપડીમાં વાંચવો અને વાસ્તવિકતામાં વારંવાર ભોગવવો—આ બંને વચ્ચે જમીન-આસમાનનો ફરક છે. મગજ માત્ર શબ્દો માનતું નથી, તે પુનરાવર્તનના આધારે પોતાની નવી ન્યુરલ સર્કિટ બનાવે છે. જ્યાં સુધી સાચો ડેટા વારંવાર સામે ન આવે, ત્યાં સુધી અંતર્જ્ઞાન પોકળ રહે છે.

આ વાતનું સૌથી મોટું મહત્વ રમતગમત જેવા અત્યંત ઝડપી ક્ષેત્રોમાં દેખાય છે. બેડમિન્ટન કોર્ટમાં શટલ જ્યારે પ્રતિ કલાક ત્રણસો કિલોમીટરની ઝડપે તમારી તરફ આવતું હોય, ત્યારે વિચારવાનો સમય શૂન્ય હોય છે. પી.વી. સિંધુ કે સાત્વિકસાઈરાજ જ્યારે કોર્ટમાં ઊભા હોય, ત્યારે વિરોધી ખેલાડીના કાંડાની મૂવમેન્ટ પરથી તેઓ જાણી જાય છે કે સ્મેશ ક્રોસ-કોર્ટ આવશે કે ડાઉન ધ લાઇન. હજારો કલાકોની પ્રેક્ટિસ દરમિયાન મગજે વિરોધીઓની સંભાવનાઓ શીખી લીધી છે. સિંધુ માત્ર શટલ જોતી નથી, તે સંભાવનાઓની ગણતરીથી આગળનું પગલું ભરી ચૂકી હોય છે.

જો તમે ખોટો ડેટા વારંવાર જોશો, તો મગજ ખોટી સંભાવનાઓ શીખી લેશે. ખરાબ પ્રેક્ટિસ ખરાબ પરિણામોનું પ્રોબેબિલિટી લર્નિંગ કરાવે છે. જે ખેલાડી નબળા પ્રતિસ્પર્ધીઓ સાથે રમીને મોટો થાય છે, તેનું મગજ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરની અસલ સંભાવનાઓ સામે લકવાગ્રસ્ત થઈ જાય છે. દુનિયા માત્ર એને જ જીતવા દે છે જેણે અનિશ્ચિતતાની સાચી ફ્રીક્વન્સીને પોતાની અંદર કોતરી લીધી છે.

અંતર્જ્ઞાન કોઈ ચમત્કાર નથી, વારંવાર સાચા ડેટા સામે માથું કૂટીને મગજે શીખેલી સંભાવના છે.