પ્રોએક્શનરી સિદ્ધાંત

જૂની કહેવત છે: ચેતતા નર સદા સુખી. નવી દુનિયા કહે છે: વધુ પડતા ચેતો તો ભૂખે મરો. આ વિચારને 'પ્રોએક્શનરી પ્રિન્સિપલ' કહે છે. દુનિયામાં એક જુનો રિવાજ છે જેને પ્રિકોશનરી સિદ્ધાંત કહેવાય. એ કહે છે કે જ્યાં સુધી કોઈ નવી ટેકનોલોજી કે શોધ સો ટકા નિર્દોષ સાબિત ન થાય, ત્યાં સુધી તેને અટકાવી રાખો. આ નવો સિદ્ધાંત એનાથી બરાબર ઊંધો છે. એ કહે છે કે જોખમથી ડરીને બેસી રહેવું એ પોતે સૌથી મોટો ભય છે. માણસની પ્રગતિ પ્રયોગો કરવાની છૂટ વગર શક્ય જ નથી.

આ વિચાર ફિલોસોફર મેક્સ મોરે વર્ષ ૨૦૦૪ની આસપાસ આગળ મૂક્યો. એમણે જોયું કે સરકારો અને સમાજ કોઈ પણ નવીનતા સામે તરત જ ભયનો કિલ્લો બાંધી દે છે. વિમાન બન્યું ત્યારે લોકો કહેતા કે માણસ હવામાં ઊડશે તો કમોતે મરશે. એક્સ-રે આવ્યા ત્યારે વિરોધ થયો હતો. જો આખી માનવજાત માત્ર સલામતીના ખાનામાં જ પુરાઈ રહી હોત, તો આપણે હજી પથ્થર ઘસીને આગ પેટાવતા હોત. સંશોધન સામે વગર વિચારે પ્રતિબંધ મૂકવો એ અજ્ઞાનતાનું રક્ષણ કરવા જેવું છે.

આ સિદ્ધાંતનું ગણિત સાવ ચોખ્ખું છે. નવી ટેકનોલોજીનું મૂલ્યાંકન લોકોના વહેમ કે ડર પર નહીં, વૈજ્ઞાનિક ડેટા પર કરો. પ્રયોગ બંધ કરવાથી કેટલું નુકસાન થશે અને તક ગુમાવવાની કિંમત કેટલી ચૂકવવી પડશે, એનો હિસાબ પણ માંડવો પડે. નિયમો એટલા કડક ન હોવા જોઈએ કે નવું વિચારનારો માણસ હાથ જોડીને ઊભો રહી જાય. સલામતીના નામે જડતા ન ખપે.

આપણા ભારતીય શહેરોનું ઉદાહરણ લો. જ્યારે પણ શહેરમાં મેટ્રો ટ્રેન કે ફ્લાયઓવર પ્રોજેક્ટ શરૂ થાય, ત્યારે તરત જૂના મગજના લોકો હોબાળો મચાવે છે. થોડાં ઝાડ કપાશે, ધૂળ ઊડશે, ટ્રાફિક જામ થશે. જો આ હોબાળાથી ડરીને પ્રોજેક્ટ રોકી દેવાય, તો આવનારી આખી પેઢી રોજના કલાકો ટ્રાફિકના ધુમાડામાં વેડફી નાખશે. વિકાસની સાથે અડચણો આવે છે, પણ એ અડચણો મેનેજ કરવાની હોય, પ્રોજેક્ટ દફનાવી દેવાનો ન હોય.

જે સમાજ અકસ્માતના ડરથી રસ્તા બનાવવાનું બંધ કરે છે, એને ખાડામાં સબડવાની કાયમી સજા મળે છે.