હલનચલનનો બચાવ

આપણે ત્યાં બાળપણથી એક ખોટી શિસ્ત શીખવવામાં આવે છે: પૂતળાની જેમ ટટ્ટાર બેસો. પગ ન હલાવો. પેન ન ખખડાવો. શાંત બેસો. પણ માનવશરીર સ્થિર પથ્થર બનવા માટે નથી ઘડાયું. ‘પ્રો-ફિજેટિંગ’ આ જડ માનસિકતા પર સીધો પ્રહાર કરે છે. આ વિચાર કહે છે કે એક જ જગ્યાએ બેઠા હો ત્યારે હાથ-પગની નાની હિલચાલ કરવી એ કોઈ ખરાબ આદત કે બેધ્યાનપણું નથી, પણ શરીર અને મગજની તંદુરસ્ત જરૂરિયાત છે.

આ વિચાર કોઈ એક વૈજ્ઞાનિક કે પુસ્તકની અંગત શોધ નથી. આધુનિક એર્ગોનોમિક્સ અને આરોગ્યશાસ્ત્રની ચર્ચાઓમાંથી આ દ્રષ્ટિકોણ બહાર આવ્યો છે. લાંબા કલાકો સુધી એકધારું બેસી રહેવું એ આજના જમાનાનું ધીમું ઝેર છે. એવા સમયે પેનની ટીપ દબાવવી, આંગળીઓ ટેબલ પર પછાડવી કે પગ હળવેથી ધ્રૂજાવવો એ શરીરનું કુદરતી ડિફેન્સ મિકેનિઝમ છે. આ નાની હિલચાલ લોહીનું પરિભ્રમણ ચાલુ રાખે છે અને સુસ્તી ઉડાડે છે.

ખરો મુદ્દો મગજની એકાગ્રતાનો છે. આપણું મગજ જ્યારે કંટાળે છે અથવા અતિશય અઘરા વિચારમાં અટવાય છે, ત્યારે તેને જાગતું રાખવા વધારાની ઉત્તેજનાની જરૂર પડે છે. શરીરના નાના સ્નાયુઓનું હલનચલન મગજના એ ભાગને વ્યસ્ત રાખે છે જે સામાન્ય રીતે ભટકવા માટે ટેવાયેલો છે. પરિણામે, હાથમાં ચાવી ફેરવતો માણસ અંદરથી વધુ ગંભીરતાથી વિચારી શકતો હોય છે. જેને આપણે બેચેની કહીને ધમકાવીએ છીએ, તે વાસ્તવમાં એકાગ્રતા ટકાવી રાખવાની જૈવિક યુક્તિ છે.

રાજકોટ કે કોટાના કોઈ કોચિંગ ક્લાસનો વિચાર કરો. બોર્ડની કે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતો વિદ્યાર્થી આઠ કલાક પ્લાસ્ટિકની ખુરશી પર બેઠો છે. એ પગ હલાવે કે પેનનું ઢાંકણું ફેરવે એટલે શિક્ષક તરત ત્રાડ પાડે છે: ‘ધ્યાન ક્યાં છે તારું?’ શિક્ષકને લાગે છે કે સ્થિર શરીર એટલે તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ. આ સદંતર ભૂલ છે. પેલો છોકરો પગ હલાવીને ઊંઘ સામે લડી રહ્યો છે. એનું શરીર જડ થઈ ગયેલા સ્નાયુઓને જીવતા રાખવા મથી રહ્યું છે. જો એને સાવ સ્થિર કરી દેશો, તો એનું મગજ સીધું ઊંઘમાં સરકી જશે.

જે માણસ સાવ સ્થિર બેઠો છે એ હોશિયાર હોય એવું જરૂરી નથી; કદાચ એ માત્ર થાકી ગયો છે.