અંગતતા નિયમન સિદ્ધાંત

માણસને ક્યારેક એકાંત જોઈએ અને ક્યારેક ટોળું. અંગતતા કોઈ બંધ ઓરડો નથી જ્યાં તમે હંમેશ માટે પુરાઈ રહો. એ તો ઘરની બારી જેવી છે, જે જરૂર પડે ત્યારે ખૂલે અને જરૂર પડે ત્યારે વસાય. સામાજિક મનોવિજ્ઞાની ઇર્વિન ઓલ્ટમેને ૧૯૭૫માં આ વિચાર આપ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે અંગતતા સ્થિર અવસ્થા નથી, પણ સતત ચાલતી સીમા નિયંત્રણની પ્રક્રિયા છે. આપણી ઈચ્છા મુજબ અન્ય લોકો સાથેના સંપર્કનું પ્રમાણ વધારવું કે ઘટાડવું, તેનું નામ જ અંગતતા નિયમન.

આપણે આખો દિવસ બે છેડા વચ્ચે ઝૂલતા રહીએ છીએ. એક બાજુ એકલતા છે અને બીજી બાજુ અતિરેક ભીડ. જ્યારે માણસ પર લોકોનો ભાર વધી જાય, ત્યારે તે કંટાળીને પોતાની આસપાસ સીમાઓ ઊભી કરે છે. મોં ફેરવી લેવું, અવાજ ધીમો કરવો, દરવાજો વાસી દેવો કે નજર ન મેળવવી — આ બધું શરીરનું ડિફેન્સ મિકેનિઝમ છે. જ્યારે સંપર્ક સાવ તૂટી જાય ત્યારે માણસ ખાલીપો અનુભવે છે અને સામે ચાલીને મેળાવડા શોધે છે. સંતુલન જ અસલ રમત છે.

સુરતના મહિધરપુરા હીરા બજારમાં આ સિદ્ધાંત સવારે દસ વાગ્યે જીવતો જોવા મળે છે. સાંકડી ગલીઓમાં હજારો દલાલો અને વેપારીઓ ખભેખભા મિલાવીને ઊભા હોય છે. કરોડો રૂપિયાના હીરા કાગળની પડીકીઓમાં ખુલ્લેઆમ ફરે છે. ત્યાં કોઈ દીવાલ નથી, પણ અદ્રશ્ય સીમાઓ જબરદસ્ત છે. એક વેપારી પડીકી ખોલે ત્યારે પીઠ ફેરવીને ખિસ્સા નજીક હાથ રાખે છે. આંખોની ચોક્કસ હિલચાલથી એ સાથીદારને સંકેત આપે છે કે હવે વાતચીત બંધ, માત્ર સોદો. ભીડ વચ્ચે પણ એ પોતાનું અદ્રશ્ય કેબિન બનાવી લે છે.

આજના ખુલ્લા ઓફિસ કલ્ચરમાં આ મોડેલ સમજી લેવું અનિવાર્ય છે. કંપનીઓ કાચની પારદર્શક દીવાલો બનાવીને માને છે કે સહકાર વધશે. પરિણામે કર્મચારીઓ કાનમાં હેડફોન ભરાવીને પોતાની ખાનગી સીમાઓ બાંધે છે. તમે માણસ પાસેથી તેની સ્પેસ છીનવી લેશો તો તે માનસિક રીતે પલાયન થઈ જશે.

દરવાજા વગરના મકાનમાં રહેવું અને જેલમાં સડવું, બંને સરખી જ યાતનાઓ છે.