પ્રાઇવસી વિરોધાભાસ

માણસ પોતાની ખાનગી બાબતો વિશે જેટલો અવાજ ઉઠાવે છે, તેટલી જ સસ્તી રીતે તે વેચી મારે છે. સર્વેક્ષણ પૂછો તો દરેક કહેશે કે ડેટાની સુરક્ષા જીવન-મરણનો સવાલ છે. પણ વાસ્તવિકતા જુદી છે. મફત વાઇ-ફાઇ, પચાસ રૂપિયાનું ડિસ્કાઉન્ટ કૂપન કે રમૂજી ફિલ્ટર વાપરવા માટે માણસ પોતાની અંગત માહિતી તરત થાળીમાં પીરસી દે છે. આ તફાવતને પ્રાઇવસી વિરોધાભાસ કહેવાય છે. આપણી જીભ અંગતતા માંગે છે, પણ આપણું વર્તન સગવડ પાછળ દોડે છે.

આ વિચાર ઇન્ટરનેટના શરૂઆતી દાયકામાં સમાજશાસ્ત્રીઓ અને ઇકોનોમિસ્ટો વચ્ચે ચર્ચામાં આવ્યો હતો. સન ૨૦૦૬માં અમેરિકન સંશોધક સુઝાન બાર્ન્સે નોંધ્યું કે લોકો મોંએથી પ્રાઇવસીની મોટી ચિંતાઓ કરે છે, પણ સોશિયલ મીડિયા પર ખુલ્લેઆમ અંગત વિગતો વહેંચે છે. માણસની ચેતના અને વ્યવહાર વચ્ચેનો આ વિરોધ કોઈ ટેકનિકલ ખામી નથી. એ આપણી કાયમી આળસ અને લાલચનું પ્રતિબિંબ છે.

સમસ્યા એ છે કે ડિજિટલ નુકસાન અદ્રશ્ય હોય છે. બેંકમાંથી સીધા રૂપિયા કપાય તો ચીસ નીકળે. પણ એપ્લિકેશન આપણા લોકેશન, સંપર્કો અને આદતોનો ડેટા ચોરી જાય ત્યારે કોઈ લોહી વહેતું નથી. ત્વરિત સગવડ આપણી નજર સામે તરવરે છે, જ્યારે નુકસાન ભવિષ્યના ધુમ્મસમાં છુપાયેલું રહે છે. આ અસંતુલન કંપનીઓ માટે સોનાની ખાણ છે. તેઓ જાણે છે કે ગ્રાહક મફત સેવાની લાલચ સામે હારી જવાનો છે.

ટોરોન્ટો કે ન્યૂ જર્સીમાં રહેતા આપણા એનઆરઆઈ કાંતિભાઈને જુઓ. ભારત આવે ત્યારે એરપોર્ટ પર સરકાર આધાર કાર્ડ માંગે તો તાડૂકી ઊઠે છે. ડિજિટલ દેખરેખ અને સરમુખત્યારશાહી પર વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં લાંબા ભાષણો ઠોકે છે. પણ ત્યાં ગ્રોસરી સ્ટોરમાં પાંચ ડોલરના ડિસ્કાઉન્ટ માટે એ જ કાંતિભાઈ પોતાનો ફોન નંબર, જન્મતારીખ અને ઘરનું સરનામું હસતાં મોંએ કમ્પ્યૂટરમાં નોંધાવી દે છે. બચાવેલી પાંચ ડોલરની બદામ સામે પોતાની આખી જિંદગીની હિસ્ટ્રી વેચી નાખી, એનું તેમને ભાન પણ નથી હોતું.

જે પ્રાઇવસી માટે માણસ અદાલતો સુધી લડવા તૈયાર થાય છે, એ જ પ્રાઇવસી એક ફ્રી પિઝાના કૂપનમાં સરેન્ડર થઈ જાય છે.