ગોપનીયતાનું જોખમ

તમે એક ફોર્મ ભરો છો. સામાન્ય વિગતો આપો છો. નામ, ઉંમર, સરનામું અને ફોન નંબર. તમને લાગે છે કે આમાં કશી ગુપ્ત વાત નથી. પણ ડિજિટલ યુગમાં આ સામાન્ય માહિતી જ બારુદ બની જાય છે. ગોપનીયતાનું જોખમ એટલે એવી પરિસ્થિતિ, ખામી કે કાર્યપદ્ધતિ જે વ્યક્તિના અંગત ડેટાને અસુરક્ષિત બનાવી દે. આ કોઈ અકસ્માત નથી. સિસ્ટમની રચનામાં રહેલો એવો છીંડો છે, જ્યાંથી તમારી ઓળખ ચોરાઈ શકે છે અથવા તમારો જ ઉપયોગ તમારી સામે થઈ શકે છે.

આ શબ્દ કોઈ એક દાર્શનિક કે પ્રોફેસરની શોધ નથી. આધુનિક ડેટા સાયન્સ, સાયબર સુરક્ષા અને કાનૂની જગતમાં આ શબ્દ વ્યવહારમાંથી ઊભો થયો છે. જ્યારે કમ્પ્યુટર માત્ર ગણતરી કરવાને બદલે માણસોનું વર્તન માપવા લાગ્યા, ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે ડેટા સંગ્રહ કરવો એ માત્ર ટેકનોલોજી નથી, મોટો ખતરો પણ છે. કોઈ પણ સોફ્ટવેર કે ડેટાબેઝ જ્યારે સુરક્ષાના પૂરતા નિયમો વગર ઊભો થાય છે, ત્યારે તે સીધેસીધું ગોપનીયતાનું જોખમ ઊભું કરે છે. સંસ્થાઓ ડેટા ભેગો કરવાની ઉતાવળ કરે છે, પણ તેને સાચવવાની તસ્દી લેતી નથી.

આ જોખમ શા માટે ડરામણું છે? કારણ કે માહિતી એક વાર લીક થયા પછી પાછી ખેંચી શકાતી નથી. તમારું ઘર બદલાઈ શકે, પણ તમારી ઓળખ નથી બદલાતી. કોઈ કંપની કે સરકાર પાસે તમારો જે અંગત ડેટા છે, તે માત્ર એક સર્વરમાં બંધ નથી રહેતો. ત્યાંથી તે અન્ય લોકોના હાથમાં જાય છે. ધીમે ધીમે તમારી પસંદ, તમારી નબળાઈઓ અને તમારા ભયનું એક ગણિત તૈયાર થાય છે. પછી તમને ખબર પણ નથી પડતી કે તમારો નિર્ણય તમારો પોતાનો છે કે કોઈ અજાણ્યા અલ્ગોરિધમનો.

ભારતીય રાજકારણ અને ચૂંટણી આ જોખમનું જીવંત મેદાન છે. ચૂંટણી પહેલાં કાર્યકરો તમારા ઘરે આવે છે. સરકારી યોજનાઓ કે સર્વેના નામે તમારો જાતિગત ડેટા, ઘરમાં કેટલા લોકો છે અને કોણ કઈ વિચારસરણી ધરાવે છે તેની યાદી બને છે. એ ડેટા સુરક્ષિત સર્વરમાં જવાને બદલે વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં ફરે છે. ચૂંટણી નજીક આવે ત્યારે તમારા ફોન પર સીધા એવા મેસેજ અને વીડિયો આવવા માંડે છે જે તમારી અસુરક્ષાને ઉશ્કેરે. તમે મત આપવા જાવ છો ત્યારે તમને લાગે છે કે તમે સ્વતંત્ર છો. વાસ્તવમાં પેલા ડેટા લીકે તમારા મગજનું રિમોટ કંટ્રોલ બીજાના હાથમાં આપી દીધું હોય છે.

જે વ્યવસ્થા તમારી અંગત વિગતો સાચવી શકતી નથી, તે આખરે તમારા વિચારો પર કબજો જમાવી લે છે.