પ્રિયસ પોલિટિક્સ

ગાડી ખરીદવાનો અસલ હેતુ મુસાફરીનો હોય છે, પણ લોકો ટોયોટા પ્રિયસ જેવી હાઇબ્રિડ કાર માત્ર પેટ્રોલ બચાવવા નહોતા ખરીદતા. એ ગાડી એક મોટો ઘોષણાપત્ર હતી. 'જુઓ, હું પૃથ્વીની કેટલી ચિંતા કરું છું!' આને સમાજશાસ્ત્રમાં 'પ્રિયસ પોલિટિક્સ' કહે છે. જ્યારે કોઈ નિર્ણય ખરેખર સમસ્યા ઉકેલવા કરતાં સમાજમાં પોતાનું નૈતિક સ્ટેટસ ઊંચું દેખાડવા માટે લેવાય, ત્યારે આ મનોવૃત્તિ કામ કરે છે. અંદરથી પરિણામ શૂન્ય હોય તોય ચાલે, પણ બહારથી તમારો પવિત્રતાનો મુખવટો ચમકવો જોઈએ.

આ વિચાર ૨૦૦૦ના દાયકામાં પશ્ચિમી અર્થશાસ્ત્રીઓ અને મીડિયામાં ગાજ્યો. ટોયોટા પ્રિયસની ડિઝાઇન એવી રાખવામાં આવી હતી કે દૂરથી પણ ઓળખાઈ જાય કે આ ઇકો-ફ્રેન્ડલી વાહન છે. લોકોએ વધારે પૈસા ખર્ચીને એ દેખાડો ખરીદ્યો. સચ્ચાઈ એ છે કે માણસને પુણ્ય કરવામાં જેટલો રસ નથી હોતો, એના કરતાં વધુ રસ પોતે પુણ્યશાળી છે એવું જગતને સાબિત કરવામાં હોય છે. નૈતિકતા જ્યારે સોશિયલ કરન્સી બની જાય, ત્યારે વ્યક્તિ સમાધાન નથી શોધતી, માત્ર નૈતિક શ્રેષ્ઠતાનો રોફ જમાવે છે.

ભારતીય ઘરસંસારમાં આ ખેલ ડગલે ને પગલે ખેલાય છે. સાસુ અને વહુ વચ્ચેનો સંઘર્ષ ઘણીવાર વાસણ કે રસોઈનો નથી હોતો, પ્રિયસ પોલિટિક્સનો હોય છે. ધારો કે નવી વહુ ઘરમાં આવીને દરરોજ સવારે પાંચ વાગ્યે ઊઠીને પૂજાપાઠ કે કચરાપોતા શરૂ કરી દે. તેને વહેલા ઊઠવાનો શોખ નથી, પણ આખા કુટુંબ સામે એ સાબિત કરવું છે કે 'હું કેટલી સમર્પિત અને સંસ્કારી છું.' સામે પક્ષે સાસુ પણ નમતું ન જોખે. સાસુ બીમાર હોવા છતાં જાતે ઊભા થઈને રસોડામાં તાવડી ચડાવે અને બધાને સંભળાવે કે 'મારા વગર આ ઘર રઝળી પડે.'

આ બંને સ્ત્રીઓ કામ નથી કરી રહી, પોતપોતાની વર્ચસ્વની રાજનીતિ રમી રહી છે. ત્યાગ, ધર્મ અને સંસ્કારનો ઉપયોગ સામેવાળાને નીચો દેખાડવાના હથિયાર તરીકે થાય છે. જે દિવસે સેવાનો હેતુ બીજાને અપરાધભાવ કરાવવાનો બની જાય, તે દિવસે ઘરમાં સુલેહ નહીં પણ શાંત ગૃહયુદ્ધ શરૂ થાય છે. પ્રિયસ પોલિટિક્સ એ સંબંધોમાં થતો એવો સસ્તો દેખાડો છે, જેમાં બધા પોતાની પીઠ થાબડે છે પણ ઘરનું વાતાવરણ ઝેરી બની જાય છે.

જે બલિદાનની જાહેરાત કરવી પડે, એ સમર્પણ નથી પણ બીજાને દબાવવાનું લાયસન્સ છે.